Ba môn mùa đông: chạy, đạp xe và trượt tuyết băng đồng liền nhau

Ba môn mùa đông (winter triathlon) gồm chạy trên tuyết, đạp xe địa hình trên tuyết và trượt tuyết băng đồng, thi liền nhau như ba môn phối hợp. Không có phần bơi, vì nước giữa mùa đông vùng tuyết là không thể bơi. Đây là thể thức của các nước có tuyết, được World Triathlon công nhận và có giải vô địch thế giới riêng; điều kiện tuyết quyết định gần như mọi thứ, kể cả việc chặng nào được giữ lại.

Ba chặng của ba môn mùa đông

1. Chạy trên tuyết: đường đã nén chặt, thường là vòng chạy ngắn quanh khu thi. Người thi đi giày chạy địa hình, nhiều người gắn đinh hoặc dùng loại đế bám tuyết.
2. Đạp xe địa hình trên tuyết: xe leo núi, lốp to bơm non để bám mặt tuyết. Đường đua phải được nén kỹ; tuyết xốp thì xe lún, phải dắt.
3. Trượt tuyết băng đồng: chặng cuối, thường dùng kỹ thuật trượt tự do (skating) trên đường trượt đã chuẩn bị.

Thứ tự chạy – đạp – trượt được chọn có lý: chạy ở đầu cho mọi người dàn hàng ra trước khi vào đoạn đạp hẹp; trượt tuyết ở cuối vì đây là chặng kỹ thuật nhất, nơi người có nền trượt tuyết tạo khác biệt.

Cự ly và thời gian

Mỗi chặng thường dài từ vài km tới khoảng chục km, tổng thời gian ở người giỏi tính bằng giờ chứ không phải phút. Con số cụ thể theo điều lệ của World Triathlon và từng giải, và hay bị điều chỉnh vào phút cuối.

Khi tuyết không chiều người

Tuyết quá mềm, quá ít hoặc nhiệt độ quá thấp có thể buộc ban tổ chức rút ngắn chặng, đổi đường, thậm chí bỏ chặng đạp và biến cuộc đua thành hai môn chạy – trượt. Người thi ba môn mùa đông quen với việc đọc thông báo sáng ngày thi như đọc luật.

Chuyển tiếp mùa đông: đổi đồ trong giá lạnh

Chuyển tiếp ở đây khó theo cách riêng:

• Tay cóng: cài quai mũ, khoá giày trượt tuyết bằng ngón tay lạnh tê mất nhiều thời gian hơn tưởng. Găng tay mỏng mà khéo được chuộng.
• Đổi giày hai lần: từ giày chạy sang giày đạp (hoặc giữ nguyên nếu đạp bằng giày chạy), rồi sang giày trượt tuyết. Giày trượt tuyết phải gắn vào ván, ván phải đặt đúng chỗ quy định.
• Mũ bảo hiểm vẫn theo quy tắc chung: đội, cài quai trước khi chạm xe; tháo khi đã dựng xe lại.
• Giữ ấm và không quá nóng: đang thi thì nóng, đứng lại một phút là lạnh. Áo nhiều lớp mỏng, khoá kéo linh hoạt.

Ai thắng ở ba môn mùa đông

Trên lý thuyết, người chạy giỏi nhất, đạp giỏi nhất, trượt giỏi nhất sẽ thắng. Thực tế thì ai mạnh ở chặng trượt tuyết thường có lợi thế lớn, vì đây là chặng mà người không có nền kỹ thuật mất nhiều thời gian nhất. Nhiều VĐV giỏi ở thể thức này đến từ trượt tuyết băng đồng hoặc ba môn địa hình, hiếm ai đến từ ba môn đường nhựa thuần.

Chặng đạp trên tuyết là nơi bất ngờ nhất: một vệt bánh lệch khỏi đường nén là xe lún, người phải xuống dắt. Kỹ năng giữ xe thẳng trên mặt trơn đáng giá hơn sức mạnh.

So với ba môn mùa hè

Nhìn từ người thi ba môn quen thuộc, mấy khác biệt lớn nhất là: không có chặng dưới nước nên không có nỗi lo bơi đông người lúc xuất phát; nhưng cả ba chặng đều diễn ra trên mặt trơn, nên mỗi bước, mỗi vòng bánh đều phải tính. Chặng cuối là môn dùng cả tay lẫn chân, nên cơ thân trên — vốn được "nghỉ" ở chặng chạy và chặng đạp — trở thành thứ quyết định. Người chỉ khoẻ đôi chân sẽ thấy hai cánh tay hết sức trước khi đôi chân mỏi. Ngoài ra, tốc độ tính theo km gần như không so được với mùa hè: cùng một quãng, thời gian thay đổi rất nhiều theo nhiệt độ và độ cứng của tuyết hôm đó.

Sức khoẻ trong giá lạnh

Thi sức bền ở nhiệt độ dưới không độ có những rủi ro riêng:

• Tê cóng ở ngón tay, ngón chân, tai, mũi: da trắng hoặc xám, tê, cứng. Phải vào chỗ ấm, làm ấm từ từ, đi khám nếu da không hồng lại.
• Hạ thân nhiệt: run không kiểm soát, nói líu, vụng về, lơ mơ. Dừng thi, báo trọng tài, ủ ấm.
• Đường thở: thở gắng sức trong không khí lạnh khô có thể gây ho, khò khè ở người nhạy cảm. Người có hen suyễn cần hỏi bác sĩ trước.
• Té ngã khi chạy hay đạp trên tuyết, băng.

Như mọi thể thức sức bền: khám sức khoẻ trước khi thi, nhất là người trên 35–40 tuổi mới tập lại, có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường, đang mang thai, hoặc từng ngất, đau ngực khi gắng sức. Lạnh làm mạch máu co lại, tim phải làm việc nặng hơn. Đau ngực, khó thở bất thường: dừng ngay và báo đội y tế.

Người Việt và ba môn mùa đông

Việt Nam không có tuyết đủ để tổ chức thể thức này. Nhưng người Việt sống, học tập, làm việc ở các nước có mùa đông — Nhật, Hàn, châu Âu, Bắc Mỹ — có thể gặp các giải ba môn mùa đông phong trào, thường ở khu trượt tuyết. Nếu muốn thử, con đường hợp lý là:

1. Học trượt tuyết băng đồng ở một lớp có hướng dẫn viên trước, cả mùa nếu được. Đây là chặng không thể tự tập qua video.
2. Làm quen chạy trên tuyết với giày có đế bám và đạp xe lốp to trên đường nén, có người đi cùng.
3. Chọn giải ngắn, cự ly phong trào; đọc kỹ điều lệ về trang bị bắt buộc và thông báo thời tiết.

Với người ở trong nước, ba môn mùa đông là một cách nhìn rộng hơn về đa môn: thể thức sinh ra để hợp với mùa và địa hình nơi người ta sống. Ở xứ nóng, đó là aquathlon trên bãi biển; ở xứ tuyết, đó là chạy, đạp, trượt.

Góc nhìn hôm nay

Ba môn mùa đông chưa phải môn Olympic, và cộng đồng còn nhỏ so với ba môn mùa hè. Nhưng nó là ví dụ đẹp về tinh thần đa môn: không cần đúng ba môn bơi – đạp – chạy, chỉ cần một người đi trọn một chuỗi nhiều môn liền nhau, cộng thành một kết quả. Nó cũng là chiếc cầu tự nhiên giữa ba môn phối hợp và các môn tuyết Bắc Âu như biathlon hay hai môn phối hợp Bắc Âu.

Muốn tìm hiểu thêm: trang chính thức của World Triathlon có mục winter triathlon với luật và lịch giải; các khu trượt tuyết băng đồng ở Bắc Âu, Ý, Áo, Nhật thường tổ chức giải phong trào kèm lớp học.