Mười môn phối hợp gồm những môn nào: thứ tự mười nội dung và lý do

Mười môn phối hợp (decathlon) gồm mười nội dung điền kinh thi trong hai ngày liền: ngày đầu là 100 m, nhảy xa, đẩy tạ, nhảy cao, 400 m; ngày sau là 110 m vượt rào, ném đĩa, nhảy sào, ném lao và 1.500 m. Thứ tự này cố định ở mọi giải theo luật World Athletics. Nó không phải sắp xếp ngẫu nhiên: các môn chạy, nhảy, ném được xen kẽ để mỗi nhóm cơ có lúc nghỉ, môn cần tốc độ đặt khi người còn tươi, môn sức bền đặt cuối cùng.

Mười nội dung, xếp theo đúng thứ tự thi

Bảng dưới đây là thứ tự người xem sẽ thấy ở mọi giải từ cấp câu lạc bộ tới Olympic. Cột cuối ghi phẩm chất chính mà môn đó đòi hỏi, để thấy cái lý của việc xếp liền nhau.

Đếm theo nhóm: bốn môn chạy (100 m, 400 m, 110 m rào, 1.500 m), ba môn nhảy (xa, cao, sào), ba môn ném (tạ, đĩa, lao). Mỗi ngày đều có cả ba nhóm, không ngày nào chỉ toàn chạy hay toàn ném.

Ngày đầu: tốc độ và sức bật khi cơ thể còn tươi

Ngày thứ nhất bắt đầu bằng 100 m vì đây là môn cần hệ thần kinh nhạy nhất. Một vận động viên đã đẩy tạ hay nhảy cao vài giờ sẽ chạy 100 m chậm hơn thấy rõ; đặt nó đầu tiên là để thành tích tốc độ phản ánh đúng khả năng.

Nhảy xa đi ngay sau vì nó "mượn" luôn trạng thái đó: đà chạy nhảy xa là chạy nước rút có kiểm soát. Người chạy 100 m nhanh gần như luôn nhảy xa tốt, và cơ thể vừa khởi động ở mức cao nhất thì đây là lúc tận dụng.

Đẩy tạ chen vào giữa như một nhịp nghỉ cho chân. Môn này dùng nhiều thân trên và hông, chân vẫn làm việc nhưng không phải bật hay chạy hết tốc độ. Sau đó là nhảy cao — trở lại với lực bật, nhưng kéo dài hơn vì xà nâng dần và có nhiều người cùng thi. Ngày đầu khép lại bằng 400 m: môn khó chịu nhất về cảm giác, đặt cuối để vận động viên có cả đêm hồi phục.

Ngày thứ hai: kỹ thuật dồn lại, sức bền ở cuối

Buổi sáng ngày hai mở bằng 110 m rào. Cơ thể còn cứng sau một ngày thi, nhưng rào cần nhịp chạy chuẩn từng bước, nên người ta muốn nó diễn ra khi đầu óc còn tỉnh. Ném đĩa tiếp theo, rồi nhảy sào — môn thường kéo dài lâu nhất trong cả mười môn vì xà nâng từng nấc nhỏ và nhiều người thi. Ném lao là môn ném cuối, và 1.500 m là dấu chấm hết.

Lý do đặt 1.500 m cuối không chỉ là "để dành phần mệt nhất". Môn chạy dài làm cạn glycogen và gây mỏi cơ kéo dài; nếu đặt giữa chương trình thì mọi môn kỹ thuật phía sau đều bị kéo xuống. Đặt cuối, nó thành phần thử thách ý chí, và cũng là môn duy nhất mà vận động viên biết rõ mình cần chạy bao nhiêu để giữ hoặc lật thứ hạng.

Cái lý của việc xen kẽ chạy – nhảy – ném

Nhìn kỹ thứ tự sẽ thấy hiếm khi hai môn cùng nhóm đứng cạnh nhau. Ngày đầu: chạy – nhảy – ném – nhảy – chạy. Ngày hai: chạy – ném – nhảy – ném – chạy. Cấu trúc gần như đối xứng, mỗi ngày mở và đóng bằng một môn chạy.

• Nhóm cơ được thay phiên. Môn ném dùng vai, lưng, hông xoay; môn nhảy dồn lên gân gót và cơ đùi; môn chạy cần cả chuỗi. Xen kẽ giúp không nhóm nào bị vắt liên tục.
• Thời gian thi được trải đều. Các môn nhảy cao, nhảy sào kéo dài; các môn chạy diễn ra theo đợt ngắn. Xen kẽ giúp lịch hai ngày không bị dồn cục.
• Người xem có nhịp. Mỗi ngày kết thúc bằng một cuộc chạy mà mọi người cùng xuất phát, dễ theo dõi, dễ có cao trào.

Cũng nên nói thẳng: thứ tự này là sản phẩm của truyền thống và kinh nghiệm hơn là một nghiên cứu sinh lý học nào chứng minh nó tối ưu. Nhưng nó đã dùng hàng chục năm, mọi bảng điểm, mọi kỷ lục đều lập theo thứ tự đó, nên không ai muốn đổi.

Vì sao lại là mười môn này, không phải môn khác

Điền kinh có nhiều nội dung hơn thế: nhảy ba bước, ném búa, 200 m, 800 m, 3.000 m chướng ngại vật… Mười môn phối hợp chọn đúng một "đại diện" cho mỗi kiểu năng lực:

• Chạy: nước rút ngắn (100 m), nước rút dài (400 m), rào (110 m), trung bình (1.500 m).
• Nhảy: nhảy về phía trước (xa), nhảy lên cao không dụng cụ (cao), nhảy lên cao có dụng cụ (sào).
• Ném: đẩy (tạ), xoay (đĩa), ném có đà (lao).

Nhảy ba bước và ném búa vắng mặt. Lời giải thích hay được nhắc là nhảy ba bước gần với nhảy xa và gây tải rất nặng lên khớp, còn ném búa cần lồng ném riêng và kỹ thuật xoay nhiều vòng, khó học song song với chín môn khác. Đây là lý do người trong nghề thường nêu, không phải một điều khoản luật; về mặt lịch sử, đơn giản là bộ mười môn đã thành hình như vậy từ đầu thế kỷ 20 và được giữ lại.

Bảy môn nữ và các biến thể khác dùng chung logic

Bảy môn phối hợp nữ (heptathlon) cũng chia hai ngày và cũng xen kẽ: 100 m rào, nhảy cao, đẩy tạ, 200 m ở ngày đầu; nhảy xa, ném lao, 800 m ở ngày sau. Một lần nữa, môn sức bền đứng cuối, môn rào mở màn. Trong nhà có bảy môn nam và năm môn nữ, gọn hơn vì sân trong nhà không có chỗ ném đĩa, ném lao. Mỗi thể thức có bài riêng trong danh mục này.

Điểm chung của mọi thể thức: mỗi thành tích được quy ra điểm theo bảng của World Athletics rồi cộng lại. Cách quy đổi chi tiết nằm ở danh mục tính điểm; ở đây chỉ cần nhớ một điều — mười môn không "bằng nhau" về cơ hội kiếm điểm, nên người thi phải biết môn nào mình dễ ăn điểm và môn nào chỉ cần không mất trắng.

Đọc lịch thi một giải mười môn thế nào

Khi xem lịch một giải lớn, vài điều giúp hiểu nhanh chuyện gì đang diễn ra:

1. Các môn chạy chia lượt (heat). Vận động viên không chạy cùng lúc mà chia thành nhiều lượt; xếp hạng không dựa vào việc về nhất lượt, mà dựa vào thời gian để quy điểm.
2. Các môn nhảy, ném chia nhóm. Nếu đông người, ban tổ chức chia hai nhóm thi song song ở hai khu, nên một môn có thể diễn ra cùng lúc ở hai đầu sân.
3. Bảng tổng sau mỗi môn. Sau mỗi nội dung, bảng xếp hạng tạm thời được cập nhật. Thứ hạng sau năm môn chỉ là nửa câu chuyện — nhiều người mạnh ngày hai sẽ vượt lên.
4. 1.500 m lượt cuối xếp theo thứ hạng. Lượt chạy cuối cùng thường gom những người dẫn đầu để cuộc đua thứ hạng diễn ra trực tiếp trên đường chạy.

Góc nhìn hôm nay: hiểu thứ tự để xem và để tập

Với người xem, thuộc thứ tự mười môn là đủ để đoán trước kịch bản: ai mạnh tốc độ thường dẫn sau ngày đầu, ai mạnh kỹ thuật ném – sào thường lội ngược ngày hai. Với giáo viên thể dục hay người tập phong trào muốn thử phối hợp, thứ tự này cũng là gợi ý cách xếp buổi tập: môn tốc độ đầu buổi, môn kỹ thuật ở giữa, môn bền cuối buổi. Muốn tìm hiểu tận gốc, nên đọc mục thi phối hợp trong Luật thi đấu của World Athletics và xem lại các giải tại Götzis (Áo), nơi gần như năm nào cũng có cuộc thi mười môn đỉnh cao.