Ngũ môn Olympic cổ đại (tiếng Hy Lạp: pentathlon) gồm năm nội dung thi trong cùng một ngày: chạy một đoạn stadion, nhảy xa cầm tạ, ném đĩa, ném lao và vật. Theo truyền thống, ngũ môn vào Olympia khoảng năm 708 TCN, là cuộc thi phối hợp nhiều môn đầu tiên mà sử liệu còn ghi lại. Ba môn nhảy xa, ném đĩa, ném lao thời đó không thi riêng, chỉ có mặt trong ngũ môn.
Năm nội dung của ngũ môn cổ đại
Người Hy Lạp không coi ngũ môn là năm cuộc thi ghép lại cho đủ. Họ coi đó là một bài kiểm tra trọn vẹn thân thể: chân nhanh, bật mạnh, tay khéo, vai khoẻ và chịu được vật lộn tay đôi. Năm nội dung thường được kể như sau:
| Nội dung | Cách thi theo sử liệu và khảo cổ | Đòi hỏi chính |
|---|---|---|
| Chạy stadion | Chạy nước rút một chiều dài sân, khoảng gần 200 m ở Olympia | Tốc độ |
| Nhảy xa | Cầm hai quả tạ nhỏ (halteres) ở hai tay, vung lấy đà khi bật | Bật nhảy, phối hợp tay chân |
| Ném đĩa | Đĩa bằng đá hoặc đồng, nặng nhẹ khác nhau theo thời kỳ | Xoay người, sức vai |
| Ném lao | Lao gỗ có dây da quấn ở cán để tạo đòn bẩy và xoáy | Tốc độ tay, kỹ thuật |
| Vật | Vật đứng, quật ngã đối thủ đủ số lần thì thắng | Sức mạnh, kỹ năng đối kháng |
Điều thú vị là ba nội dung giữa bảng chỉ xuất hiện trong ngũ môn. Người Hy Lạp có giải chạy riêng, có giải vật riêng, nhưng không có ai lên Olympia chỉ để ném đĩa. Nói cách khác, chính thi phối hợp đã giữ ba môn này sống trong đời sống thể thao cổ đại.
Nhảy xa cầm tạ halteres
Halteres là hai quả tạ bằng đá hoặc kim loại, hình dáng thay đổi theo vùng và thời kỳ. Tranh vẽ trên bình gốm cho thấy người nhảy vung tạ ra trước khi bật rồi quăng tay ra sau trước lúc chạm đất. Các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tranh luận người xưa nhảy một bước hay nhảy liên tiếp nhiều bước, và có thể có nhạc sáo giữ nhịp. Một số thử nghiệm cho thấy tạ giúp nhảy xa hơn khi bật tại chỗ hoặc chạy đà ngắn, nhưng chưa có kết luận chung cho mọi kiểu nhảy.
Giai thoại Phayllos và cú nhảy 55 bộ
Một câu chuyện được kể lại qua nhiều đời: Phayllos xứ Croton nhảy được "55 bộ", vượt cả hố cát và gãy chân khi tiếp đất. Nếu quy đổi theo đơn vị bộ của Hy Lạp, con số này vượt xa mọi thành tích nhảy xa từng ghi nhận. Đa số học giả coi đây là giai thoại, hoặc bằng chứng cho giả thuyết nhảy nhiều bước liên tiếp. Không nên dùng nó làm "kỷ lục" theo nghĩa hiện đại.
Thứ tự thi và vị trí của môn vật
Nguồn cổ không ghi thật rõ thứ tự năm nội dung. Phần lớn học giả cho rằng vật được đặt cuối cùng, vì đây là môn dễ chấn thương nhất và cũng là môn đối kháng trực tiếp. Đặt vật ở cuối còn có lý về mặt tổ chức: nếu ai đã thắng đủ trong các môn trước thì có thể không cần vật nữa.
Người thi ngũ môn vì thế phải tính đường dài ngay từ đầu. Đây là điểm chung xuyên suốt với mười môn ngày nay: dồn hết sức vào môn đầu tiên thì môn cuối không còn gì để đấu.
Người thắng được xác định thế nào: còn tranh cãi
Đây là câu hỏi mà người hiện đại hay hỏi nhất, và câu trả lời trung thực là: chưa ai biết chắc. Người Hy Lạp không có đồng hồ bấm giờ hay thước đo chuẩn, nên không thể cộng điểm như bảng điểm World Athletics bây giờ. Các giả thuyết chính:
- Thắng ba trên năm môn: ai về nhất ba môn là thắng chung cuộc. Đây là giả thuyết được nhắc nhiều nhất, nhưng không giải thích được trường hợp không ai thắng đủ ba môn.
- Loại dần: sau mỗi môn, người yếu nhất bị loại, cuối cùng còn hai người vào vật quyết định.
- Kết hợp thứ hạng: so thứ hạng ở từng môn rồi xét tổng thể, có thể vật là môn phân định khi hoà.
Mỗi giả thuyết dựa vào vài câu chữ rời rạc trong văn bản cổ, và các câu ấy có thể hiểu theo nhiều cách. Khi đọc sách phổ thông, nếu thấy một cách tính điểm được trình bày như sự thật chắc chắn, nên dè chừng.
Người thắng đầu tiên và các nguồn sử liệu
Theo Pausanias, tác giả thế kỷ 2 viết sách mô tả Hy Lạp, người thắng ngũ môn đầu tiên ở Olympia là Lampis người Sparta. Pausanias viết sau sự kiện gần chín thế kỷ, dựa trên danh sách và truyền thống còn lưu ở Olympia, nên thông tin này nên hiểu là "theo truyền thống cổ" chứ không phải biên bản thi đấu.
Các nguồn hay được dẫn khi tìm hiểu ngũ môn:
- Pausanias, phần viết về Olympia: tên người thắng, tượng dựng ở thánh địa.
- Aristotle, sách Tu từ học: khi bàn về cái đẹp ở từng lứa tuổi, ông cho rằng người thi ngũ môn đẹp nhất vì cơ thể họ hợp cả với sức mạnh lẫn tốc độ.
- Tranh trên bình gốm: nguồn quan trọng nhất cho kỹ thuật nhảy và ném.
- Hiện vật: tạ halteres, đĩa ném khắc chữ dâng tặng còn lưu ở các bảo tàng.
Vì sao người Hy Lạp quý người thi ngũ môn
Lời khen của Aristotle cho thấy một quan niệm: cơ thể đẹp là cơ thể cân đối, không lệch về một phía. Người chạy nước rút có chân nhanh nhưng vai nhỏ. Người vật khoẻ nhưng nặng nề. Người thi ngũ môn nằm ở giữa, đủ cả hai. Các nhà điêu khắc tìm mẫu cho tượng thanh niên lý tưởng cũng hay nghĩ tới dáng người như vậy.
Nhưng cũng có chiều ngược lại. Trong vài văn bản cổ, người thi ngũ môn bị coi là "giỏi nhiều mà không nhất món nào", kém người chuyên môn ở từng nội dung. Cuộc tranh luận "đa năng hay chuyên sâu" vì thế đã có từ hơn hai nghìn năm trước, và vẫn còn nguyên khi người ta bàn về nhà vô địch mười môn hôm nay.
Từ ngũ môn cổ đại tới các môn phối hợp hiện đại
Khi Olympic được phục hồi cuối thế kỷ 19, ý tưởng một người thi nhiều môn liền nhau được nhắc lại. Có hai dòng chảy cần phân biệt:
| Môn hiện đại | Liên hệ với ngũ môn cổ |
|---|---|
| Năm môn điền kinh (Olympic 1912–1924) | Gần nhất về nội dung: có nhảy xa, ném đĩa, ném lao, chạy; thay vật bằng 1.500 m |
| Mười môn phối hợp | Mở rộng tinh thần "toàn diện" lên mười nội dung, thi hai ngày |
| Năm môn phối hợp hiện đại | Mượn chữ "năm môn" nhưng nội dung khác hẳn (kiếm, bơi, ngựa, chạy, bắn) |
Điểm khác lớn nhất: ngày nay kết quả được cộng bằng bảng điểm quy mỗi thành tích ra một con số, nên không cần thắng từng môn mới thắng chung cuộc. Người Hy Lạp, theo những gì ta biết, thiên về so thứ hạng từng môn hơn.
Góc nhìn hôm nay: xem ngũ môn cổ ở đâu, đọc gì
- Khu di tích Olympia (Hy Lạp): sân vận động cổ với vạch xuất phát bằng đá vẫn còn, du khách có thể đi bộ hết chiều dài stadion để cảm nhận cự ly chạy nước rút thời ấy.
- Bảo tàng khảo cổ Olympia và nhiều bảo tàng lớn ở châu Âu có tạ halteres, đĩa ném cổ và bình gốm vẽ cảnh thi ngũ môn.
- Sách: các chuyên khảo về thể thao Hy Lạp cổ của các học giả như Stephen G. Miller hay Nigel Spivey có chương riêng về ngũ môn; khi đọc, chú ý tác giả phân biệt chỗ nào là bằng chứng, chỗ nào là suy đoán.
- Thử cho vui ở sân trường: tổ chức một buổi "năm môn" an toàn (chạy ngắn, bật xa tại chỗ, ném bóng, ném vòng, kéo co) để học sinh hiểu vì sao người thi nhiều môn phải chia sức. Với trẻ nhỏ, không chấm điểm, không xếp hạng, chỉ cho các em thử đủ năm nội dung.
Bài học còn nguyên giá trị: người thi nhiều môn thắng không phải vì giỏi nhất ở môn nào, mà vì không có môn nào quá yếu.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ môn Olympic cổ đại gồm những môn nào?
Gồm chạy stadion (chạy nước rút một chiều dài sân), nhảy xa cầm tạ halteres, ném đĩa, ném lao và vật. Cả năm nội dung thi trong cùng một ngày. Nhảy xa, ném đĩa và ném lao chỉ có trong ngũ môn, không thi riêng.
Ngũ môn có ở Olympic cổ đại từ năm nào?
Theo truyền thống cổ, ngũ môn vào Olympia khoảng năm 708 TCN. Đây là niên đại do các tác giả cổ ghi lại sau nhiều thế kỷ, nên nên hiểu là mốc truyền thống. Theo Pausanias, người thắng đầu tiên là Lampis người Sparta.
Người thắng ngũ môn cổ đại được xác định thế nào?
Chưa ai biết chắc. Giả thuyết phổ biến nhất là ai thắng ba trên năm môn thì thắng chung cuộc, ngoài ra còn giả thuyết loại dần hoặc xét thứ hạng tổng hợp. Các học giả vẫn tranh luận vì nguồn cổ quá ít và mơ hồ.
Halteres là gì?
Halteres là đôi tạ nhỏ bằng đá hoặc kim loại mà người nhảy xa Hy Lạp cầm ở hai tay. Họ vung tạ để lấy đà khi bật nhảy. Nhiều bảo tàng ở Hy Lạp và châu Âu còn lưu giữ halteres thật.
Ngũ môn cổ đại khác năm môn phối hợp hiện đại thế nào?
Ngũ môn cổ là các môn điền kinh và vật. Năm môn phối hợp hiện đại do Coubertin đề xuất gồm đấu kiếm, bơi, cưỡi ngựa, chạy và bắn súng, chỉ mượn chữ "năm môn". Gần với ngũ môn cổ hơn là năm môn điền kinh từng có ở Olympic 1912–1924.
