Bob Mathias là VĐV Mỹ vô địch mười môn phối hợp ở Olympic London 1948 khi mới 17 tuổi, chỉ vài tháng sau khi bắt đầu tập mười môn. Bốn năm sau, ở Helsinki 1952, ông bảo vệ thành công tấm huy chương vàng kèm kỷ lục thế giới, trở thành người đầu tiên vô địch mười môn Olympic hai kỳ liên tiếp.
Cậu học sinh California và lời gợi ý của thầy
Mathias lớn lên ở California, là học sinh trung học chơi nhiều môn: điền kinh, bóng rổ, bóng bầu dục. Ông giỏi vượt rào, ném đĩa, nhảy cao, nhưng chưa từng thi mười môn. Theo các tiểu sử, chính huấn luyện viên ở trường gợi ý ông thử sức với mười môn vào đầu năm 1948, vì thấy cậu học trò có đủ tốc độ, sức bật và sức ném.
Câu chuyện này đáng nhớ vì nó ngược với hình ảnh quen thuộc: VĐV mười môn phải tập nhiều năm mới thành. Mathias học nhảy sào, ném lao và một số môn khác gần như từ đầu, trong vài tháng. Ông thi vài giải trong nước, giành quyền vào đội tuyển Mỹ, rồi lên đường sang London.
London 1948: hai ngày mưa và một đêm dài
Olympic London 1948 là kỳ Olympic đầu tiên sau mười hai năm gián đoạn. Điều kiện còn thiếu thốn, và mười môn hôm ấy diễn ra trong thời tiết xấu. Mưa kéo dài, sân trơn, lịch thi bị chậm. Ngày thứ hai kéo tới tối muộn mới xong.
Giai thoại ném lao dưới ánh đèn
Nhiều sách kể rằng khi trời tối, ban tổ chức phải dùng đèn để soi vạch ném và chỗ chạy đà ở các môn cuối. Có bản kể dùng đèn pin, có bản kể dùng đèn xe ô tô. Đây là giai thoại, chi tiết khác nhau tuỳ người kể, nên chỉ nên nhắc như một câu chuyện về điều kiện thi đấu khắc nghiệt của năm ấy.
Điều chắc chắn hơn là ngày thi kéo dài rất nhiều giờ, VĐV phải chờ đợi lâu giữa các lượt, mặc áo khoác, ăn vội, giữ cho cơ không lạnh. Với một cậu bé 17 tuổi lần đầu ra quốc tế, giữ được sự tập trung qua chừng ấy giờ mới là kỳ tích lớn nhất.
Một chiến thắng không hoàn hảo
Mathias không thắng nhờ áp đảo mọi môn. Ông có những môn trục trặc, nhưng không có môn nào sụp đổ hẳn. Đó đúng là bài học cốt lõi của mười môn: không cần nhất ở đâu cả, chỉ cần không mất trắng ở môn nào.
Sau chiến thắng, có một câu đùa thường được gán cho ông: khi được hỏi sẽ ăn mừng thế nào, ông nói có lẽ sẽ bắt đầu cạo râu. Đây cũng là giai thoại báo chí, nhưng nó cho thấy người ta kinh ngạc thế nào trước tuổi của nhà vô địch.
Từ 1948 tới 1952: trưởng thành thành VĐV hoàn chỉnh
Bốn năm giữa hai kỳ Olympic, Mathias vào đại học, vẫn tập điền kinh và chơi bóng bầu dục. Ông lập kỷ lục thế giới mười môn trong khoảng thời gian này, khẳng định chiến thắng ở London không phải may mắn.
Nếu ở London ông là cậu bé tài năng vượt khó, thì ở Helsinki 1952 ông là VĐV trưởng thành, kỹ thuật vững hơn hẳn ở các môn khó như nhảy sào, ném lao.
Helsinki 1952: bảo vệ ngôi vô địch với kỷ lục thế giới
Ở Helsinki, Mathias thắng mười môn với kỷ lục thế giới, khoảng cách với người về nhì rất lớn. Ông trở thành người đầu tiên vô địch mười môn Olympic hai lần liên tiếp. Sau này chỉ một số rất ít VĐV làm được điều tương tự: Daley Thompson (1980, 1984) và Ashton Eaton (2012, 2016).
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đầu 1948 | Bắt đầu tập mười môn theo gợi ý của thầy | Gần như chưa biết nhảy sào, ném lao |
| 1948 | Vàng Olympic London khi 17 tuổi | Nhà vô địch mười môn Olympic trẻ nhất |
| 1949–1951 | Học đại học, lập kỷ lục thế giới | Khẳng định đẳng cấp |
| 1952 | Vàng Olympic Helsinki kèm kỷ lục thế giới | Người đầu tiên vô địch hai kỳ liên tiếp |
| 1967–1975 | Nghị sĩ Hạ viện Mỹ | Bước sang đời sống công |
Ghi chú: các mốc 1949–1951 viết chung theo giai đoạn; số điểm cụ thể của các lần lập kỷ lục thuộc các bảng điểm cũ, khi quy sang bảng hiện hành sẽ khác, nên không ghi ở đây.
Giải nghệ sớm và đời sau thể thao
Sau Helsinki, Mathias giải nghệ khi mới ngoài hai mươi tuổi. Một phần vì luật nghiệp dư chặt chẽ thời ấy: ông tham gia đóng phim về chính mình, và theo luật thời đó, việc này làm mất tư cách nghiệp dư. Ông không bao giờ thi Olympic lần thứ ba, dù nhiều người tin ông còn đủ sức.
Về sau ông làm nghị sĩ Hạ viện Mỹ từ 1967 tới 1975. Phần đời chính trị nằm ngoài phạm vi bài này; với người mê phối hợp, Mathias đáng nhớ chủ yếu vì hai lần đứng trên bục cao nhất.
Vì sao một người tập vài tháng lại thắng mười môn?
Câu hỏi này được bàn nhiều, và có mấy cách giải thích hợp lý:
- Nền tảng vận động đa dạng: Mathias chơi nhiều môn từ nhỏ, nên học kỹ thuật mới rất nhanh.
- Tố chất trời cho: cao, nhanh, khoẻ, phối hợp tốt, kiểu thể hình hợp với mười môn.
- Mặt bằng thời ấy: mười môn năm 1948 chưa chuyên nghiệp như bây giờ, đối thủ cũng chịu ảnh hưởng nặng của những năm gián đoạn trước đó.
- Tâm lý: chịu được ngày thi dài, không sụp sau một môn tệ.
Ngày nay, khó có ai lặp lại kỳ tích này ở đỉnh cao. Mười môn đỉnh cao đòi hỏi nhiều năm học kỹ thuật nhảy sào, ném lao, vượt rào. Nhưng ở mức phong trào, câu chuyện Mathias vẫn đúng: người có nền vận động rộng sẽ tiến bộ rất nhanh khi chuyển sang thi phối hợp.
Góc nhìn hôm nay
Với phụ huynh có con mê điền kinh, câu chuyện Mathias gợi ý: cho trẻ chơi nhiều môn, đừng chuyên hoá quá sớm. Nhưng cần nói rõ: không nên đem con mình so với một nhà vô địch Olympic, cũng không cần đặt mục tiêu điểm số hay thứ hạng cho trẻ. Mục tiêu là trẻ vui vận động, an toàn, thử được nhiều thứ.
Với người lớn tập phong trào: tuổi trẻ của Mathias không phải lý do để vội vàng. Muốn thi mười môn, hãy học kỹ thuật các môn khó (nhảy sào, vượt rào, ném lao) có thầy hướng dẫn, và khám sức khoẻ trước khi thi một cuộc kéo dài cả ngày.
Muốn tìm hiểu thêm: đọc các tiểu sử về Mathias, tìm phim tư liệu Olympic London 1948 do ban tổ chức thực hiện, và xem trang lịch sử của IOC về các nhà vô địch mười môn.
Câu hỏi thường gặp
Bob Mathias là ai?
Bob Mathias là VĐV Mỹ vô địch mười môn phối hợp ở Olympic London 1948 và Helsinki 1952. Ông là nhà vô địch mười môn Olympic trẻ nhất (17 tuổi) và là người đầu tiên vô địch hai kỳ liên tiếp. Sau này ông làm nghị sĩ Hạ viện Mỹ từ 1967 tới 1975.
Bob Mathias vô địch Olympic năm bao nhiêu tuổi?
Ông vô địch mười môn Olympic London 1948 khi 17 tuổi. Khi đó ông mới bắt đầu tập mười môn từ đầu năm, chỉ vài tháng trước Olympic.
Bob Mathias có lập kỷ lục thế giới không?
Có. Ông lập kỷ lục thế giới mười môn trong giai đoạn giữa hai kỳ Olympic và lập kỷ lục thế giới lần nữa khi thắng ở Helsinki 1952. Điểm số thời ấy tính theo bảng cũ nên không so trực tiếp với điểm hiện nay được.
Ai vô địch mười môn Olympic hai lần liên tiếp?
Bob Mathias (1948, 1952) là người đầu tiên. Sau ông có Daley Thompson (1980, 1984) và Ashton Eaton (2012, 2016).
Vì sao Bob Mathias giải nghệ sớm?
Sau Helsinki 1952, ông tham gia đóng phim về chính mình, việc này theo luật nghiệp dư thời đó khiến ông mất quyền thi Olympic. Ông chuyển sang các công việc khác, rồi tham gia chính trường.
