Jim Thorpe là VĐV Mỹ người bản địa Sac và Fox, giành hai huy chương vàng năm môn điền kinh và mười môn phối hợp ở Olympic Stockholm 1912. Đầu năm 1913 ông bị tước cả hai vì từng nhận tiền chơi bóng chày bán chuyên. IOC phục hồi danh hiệu năm 1982 dưới dạng đồng vô địch, và tới năm 2022 mới công nhận ông là nhà vô địch duy nhất.
Jim Thorpe là ai
Thorpe sinh cuối thập niên 1880 ở vùng nay thuộc bang Oklahoma, trong cộng đồng người Sac và Fox. Tuổi thơ ông nhiều mất mát, ông được gửi vào các trường nội trú dành cho trẻ em bản địa. Bước ngoặt là trường Carlisle ở Pennsylvania, nơi huấn luyện viên Glenn "Pop" Warner nhận ra tài năng của ông.
Ở Carlisle, Thorpe chơi gần như mọi môn: điền kinh, bóng bầu dục, bóng chày, và nổi bật ở hầu hết. Ông không phải người chuyên một môn rồi tập thêm cho đủ mười. Ông là kiểu người làm được mọi thứ một cách tự nhiên, đúng mẫu VĐV phối hợp mà thời ấy đang tìm.
Stockholm 1912: hai nội dung, hai huy chương vàng
Olympic Stockholm 1912 có hai nội dung phối hợp điền kinh cho nam: năm môn điền kinh (nhảy xa, ném lao, 200 m, ném đĩa, 1.500 m) và mười môn phối hợp. Thorpe thi cả hai và thắng cả hai, khoảng cách với người nhì đều rõ ràng.
Cần phân biệt: năm môn mà Thorpe thắng là năm môn điền kinh, không phải năm môn phối hợp hiện đại (kiếm, bơi, ngựa, chạy, bắn) cũng ra mắt ở Stockholm 1912. Hai nội dung trùng chữ "năm môn" nên rất hay bị nhầm.
Ngoài phối hợp, Thorpe còn thi nhảy cao và nhảy xa đơn môn ở cùng kỳ Olympic. Một người vừa thi mười môn vừa thi đơn môn trong cùng một kỳ là điều gần như không thể thấy ngày nay, khi lịch thi dày và mức chuyên môn hoá cao.
Giai thoại với vua Thụy Điển
Câu chuyện nổi tiếng nhất về Thorpe là lúc trao giải: vua Gustaf V được kể đã nói với ông rằng ông là vận động viên vĩ đại nhất thế giới, và Thorpe đáp lại ngắn gọn một lời cảm ơn. Đây là giai thoại, được kể lại qua báo chí và sách về sau, không có biên bản ghi nguyên văn. Có thể nhắc như một câu chuyện đẹp, không nên trích như lời nói đã được kiểm chứng.
Vì sao bị tước huy chương
Đầu năm 1913, báo chí Mỹ đưa tin Thorpe từng chơi bóng chày ở một giải bán chuyên nghiệp trong các mùa hè 1909 và 1910, có nhận tiền. Luật Olympic thời ấy chỉ cho VĐV nghiệp dư tham dự, và nhận tiền chơi thể thao bị coi là vi phạm tư cách nghiệp dư.
Thorpe viết thư thừa nhận, nói rằng ông không biết việc đó trái luật, và nhiều VĐV đại học khác cũng chơi bóng chày mùa hè, chỉ là họ dùng tên giả. Liên đoàn Mỹ và IOC vẫn quyết định tước hai huy chương, xoá tên ông khỏi kết quả.
Người xếp nhì được đôn lên: Hugo Wieslander (Thụy Điển) ở mười môn và Ferdinand Bie (Na Uy) ở năm môn. Cả hai đều là VĐV giỏi, và họ không có lỗi gì trong vụ việc này.
Bảy mươi năm đòi lại danh hiệu
Suốt nhiều thập kỷ, gia đình, nhà sử học và các nhóm vận động không ngừng đòi phục hồi danh hiệu cho Thorpe. Một lập luận được nêu nhiều lần: luật thời đó quy định khiếu nại phải đưa ra trong một thời hạn nhất định sau Olympic, và vụ của Thorpe bị đưa ra muộn hơn thời hạn ấy.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1912 | Vàng năm môn điền kinh và mười môn ở Stockholm |
| Đầu 1913 | Bị tước hai huy chương vì vi phạm tư cách nghiệp dư |
| 1920 | Làm chủ tịch đầu tiên của APFA, tổ chức tiền thân của NFL |
| 1953 | Thorpe qua đời |
| 1982 | IOC phục hồi danh hiệu, nhưng ghi là đồng vô địch |
| 1983 | Bản sao huy chương được trao cho gia đình |
| 2022 | IOC công nhận Thorpe là nhà vô địch duy nhất của cả hai nội dung |
Quyết định 1982 là một bước tiến nhưng vẫn để lại vị trí "đồng vô địch" cho Wieslander và Bie. Phải tới 2022, đúng 110 năm sau Stockholm, IOC mới đưa Thorpe về vị trí nhà vô địch duy nhất. Thorpe không còn sống để thấy cả hai lần phục hồi.
Sau Olympic: bóng chày, bóng bầu dục chuyên nghiệp
Mất tư cách nghiệp dư, Thorpe chuyển hẳn sang thể thao chuyên nghiệp. Ông chơi bóng chày ở giải chuyên nghiệp Mỹ nhiều mùa, và đặc biệt nổi tiếng với bóng bầu dục chuyên nghiệp. Năm 1920 ông được chọn làm chủ tịch đầu tiên của APFA, tổ chức sau này đổi tên thành NFL. Việc chọn ông chủ yếu vì danh tiếng, để thu hút khán giả cho một giải còn non trẻ.
Những năm cuối đời Thorpe gặp khó khăn về tài chính, làm nhiều nghề khác nhau. Một bộ phim Hollywood đầu thập niên 1950 kể về đời ông, giúp thế hệ sau biết đến ông nhiều hơn.
Thorpe trong lịch sử thi phối hợp
Với người mê mười môn, Thorpe quan trọng vì ba lẽ:
- Ông là nhà vô địch mười môn Olympic đầu tiên theo bộ nội dung chuẩn. Mọi danh sách vô địch mười môn đều mở đầu bằng tên ông.
- Ông định hình hình ảnh "VĐV toàn năng". Danh hiệu "vận động viên vĩ đại nhất thế giới" gắn với nhà vô địch mười môn bắt đầu từ giai thoại ở Stockholm.
- Câu chuyện của ông là câu chuyện về luật lệ: tư cách nghiệp dư từng là trụ cột của Olympic và đã được nới bỏ dần về sau. Nhìn lại, án phạt với Thorpe là ví dụ kinh điển về một luật lệ áp dụng cứng nhắc và không đồng đều.
Điểm 1912 của Thorpe từng được tính lại theo các bảng điểm mới để so với các thế hệ sau. Những con số tính lại đó tuỳ bảng, nên khi đọc nên xem bảng nào đang được dùng.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Thorpe là bài học về cả thể thao lẫn công bằng. Với người tập phong trào, ông nhắc rằng nền tảng vận động đa dạng từ nhỏ là vốn quý cho thi phối hợp. Với người làm luật thể thao, ông nhắc rằng một quyết định sai có thể mất hơn một thế kỷ mới sửa xong.
Muốn tìm hiểu thêm: đọc các tiểu sử về Thorpe, xem lại hồ sơ của IOC về quyết định năm 2022, và các tư liệu về trường Carlisle để hiểu bối cảnh giáo dục trẻ em bản địa thời ấy. Hồ sơ kết quả Olympic Stockholm 1912 trên trang của IOC hiện đã ghi tên Thorpe ở vị trí thứ nhất cả hai nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Jim Thorpe là ai?
Jim Thorpe là VĐV Mỹ người bản địa Sac và Fox, vô địch năm môn điền kinh và mười môn phối hợp ở Olympic Stockholm 1912. Ông sau đó chơi bóng chày và bóng bầu dục chuyên nghiệp, là chủ tịch đầu tiên của APFA, tiền thân NFL. Ông mất năm 1953.
Vì sao Jim Thorpe bị tước huy chương Olympic?
Đầu năm 1913, có tin ông từng nhận tiền chơi bóng chày bán chuyên trong hai mùa hè 1909 và 1910. Luật Olympic thời đó chỉ cho VĐV nghiệp dư tham dự, nên ông bị tước cả hai huy chương vàng.
Jim Thorpe được trả lại huy chương năm nào?
Năm 1982 IOC phục hồi danh hiệu nhưng ghi là đồng vô địch, năm 1983 gia đình nhận bản sao huy chương. Năm 2022 IOC công nhận ông là nhà vô địch duy nhất của năm môn và mười môn Stockholm 1912.
Vua Thụy Điển có thật nói Thorpe là vận động viên vĩ đại nhất thế giới không?
Đó là giai thoại được kể lại rộng rãi, không có văn bản ghi nguyên văn tại chỗ. Có thể kể như một câu chuyện gắn với Thorpe, nhưng không nên trích như lời nói đã được kiểm chứng.
Năm môn mà Jim Thorpe thắng có phải năm môn phối hợp hiện đại không?
Không. Thorpe thắng năm môn điền kinh gồm nhảy xa, ném lao, 200 m, ném đĩa và 1.500 m. Năm môn phối hợp hiện đại gồm kiếm, bơi, ngựa, chạy và bắn, cũng ra mắt ở Stockholm 1912 nhưng là nội dung khác.
