Mười môn phối hợp hiện đại không ra đời một lần mà đi qua nhiều bước: giải "all-around" của Mỹ cuối thế kỷ 19, nội dung all-around mười môn thi trong một ngày ở Olympic St. Louis 1904, rồi mười môn chuẩn thi hai ngày ở Olympic Stockholm 1912. Song song có năm môn điền kinh, có mặt ở ba kỳ Olympic 1912, 1920 và 1924 rồi bị bỏ.
Bối cảnh: thế kỷ 19 thích người "làm được mọi thứ"
Ở Anh, Ireland và Mỹ thế kỷ 19, các hội điền kinh và trường học hay tổ chức ngày hội nhiều môn. Người thắng nhiều nội dung nhất trong ngày thường được tôn vinh là người khoẻ toàn diện. Ireland có truyền thống thi đấu nhiều môn trong các lễ hội thể thao, và nhiều VĐV gốc Ireland sau này rất mạnh ở các nội dung phối hợp tại Mỹ.
Lúc ấy chưa có bảng điểm thống nhất. Mỗi nơi tự đặt cách tính: có nơi cộng thứ hạng, có nơi cho điểm theo một thành tích chuẩn. Kết quả giữa các giải vì thế khó so với nhau. Chính sự lộn xộn này về sau thúc đẩy việc chuẩn hoá.
Giải all-around của AAU Mỹ
Liên đoàn thể thao nghiệp dư Mỹ (AAU) tổ chức giải vô địch all-around từ cuối thế kỷ 19. Thể thức all-around khác mười môn ngày nay ở mấy điểm:
- Thi trong một ngày, các nội dung nối nhau rất sát, nhiều khi chỉ nghỉ vài phút.
- Danh sách môn khác: có nội dung như đi bộ thể thao, ném tạ nặng, chạy vượt rào cự ly khác ngày nay.
- Bảng điểm riêng của Mỹ, không dùng chung với châu Âu.
Với người xem hôm nay, all-around giống một ngày thử thách sức chịu đựng hơn là một cuộc thi kỹ thuật cân bằng. Nhưng nó đặt nền cho ý tưởng: một người, nhiều môn, một tổng điểm.
Olympic St. Louis 1904: all-around trong một ngày
Olympic 1904 ở St. Louis có nội dung all-around mười môn, thi gói trong một ngày theo kiểu Mỹ. Người thắng là Thomas Kiely, VĐV Ireland. Vì Olympic 1904 diễn ra xa châu Âu, số VĐV quốc tế tham dự ít, và cũng có ý kiến xếp nội dung này vào loại thi đấu ít tính quốc tế. Dù vậy, nó thường được nhắc như "tiền thân" của mười môn Olympic.
Từ 1904 tới 1912, mười môn chưa có hình hài cố định. Mỗi nước có thể thức riêng, và các nhà tổ chức Bắc Âu bắt đầu đóng vai trò quan trọng.
Vai trò của Bắc Âu và Olympic Stockholm 1912
Thụy Điển và các nước Bắc Âu có truyền thống thể dục toàn diện, coi trọng phát triển đồng đều các tố chất. Khi Stockholm đăng cai Olympic 1912, ban tổ chức đưa vào hai nội dung phối hợp điền kinh cho nam:
| Nội dung | Thành phần | Số lần có ở Olympic |
|---|---|---|
| Mười môn phối hợp | Gần như đúng bộ mười nội dung ngày nay, thi theo nhiều ngày | Từ 1912 tới nay |
| Năm môn điền kinh | Nhảy xa, ném lao, 200 m, ném đĩa, 1.500 m | 1912, 1920, 1924 |
Mười môn ở Stockholm 1912 được coi là mốc ra đời của mười môn Olympic hiện đại. Bộ nội dung ấy về cơ bản vẫn là: ngày thứ nhất 100 m, nhảy xa, đẩy tạ, nhảy cao, 400 m; ngày thứ hai 110 m rào, ném đĩa, nhảy sào, ném lao, 1.500 m. Hơn một thế kỷ trôi qua mà danh sách gần như giữ nguyên, điều hiếm có trong thể thao.
Đây cũng là kỳ Olympic của Jim Thorpe, người thắng cả năm môn lẫn mười môn. Câu chuyện của ông xứng đáng có bài riêng.
Năm môn điền kinh: vì sao sống ngắn?
Năm môn điền kinh ở Olympic 1912–1924 gần với ngũ môn cổ đại hơn bất kỳ môn nào khác: có nhảy xa, ném đĩa, ném lao và chạy, chỉ thay vật bằng 1.500 m và thêm 200 m. Sau 1924, năm môn bị bỏ khỏi chương trình Olympic nam. Lý do thường được kể là chương trình điền kinh đã chật, và mười môn đã bao trùm vai trò "nội dung toàn năng".
Tinh thần năm môn không mất hẳn. Phụ nữ về sau có năm môn phối hợp nữ (thay bằng bảy môn từ 1981, vào Olympic dưới dạng bảy môn từ Los Angeles 1984), và trong nhà ngày nay vẫn còn năm môn nữ. Nhưng đó là những bộ môn khác, không phải năm môn nam của 1912.
Mười môn giữ gì, bỏ gì của all-around
Đặt hai thể thức cạnh nhau sẽ thấy mười môn kiểu châu Âu chọn lọc khá rõ ràng. Nó giữ lại ý tưởng một người thử sức ở cả chạy, nhảy và ném. Nhưng nó bỏ những nội dung mang tính địa phương như đi bộ thể thao hay ném tạ nặng, chỉ giữ các môn đã có giải vô địch riêng ở Olympic. Nhờ vậy, mỗi môn trong mười môn đều có "chuẩn" để so: người xem biết một cú nhảy cao 2 m của VĐV phối hợp đứng ở đâu so với VĐV chuyên nhảy cao.
Thay đổi thứ hai là chia hai ngày. Gói mười nội dung trong một buổi biến cuộc thi thành bài kiểm tra sức bền. Tách thành hai ngày, xếp môn tốc độ – bật nhảy đầu ngày một và môn kỹ thuật ở ngày hai, giúp VĐV có cơ hội thể hiện kỹ thuật thay vì chỉ cố sống sót. Cách sắp xếp đó là lý do mười môn được gọi là bài kiểm tra cân bằng nhất của điền kinh.
Bảng điểm: từ so kỷ lục tới công thức
Muốn cộng mười môn thành một con số thì phải có cách quy đổi giây và mét ra điểm. Các bảng điểm thời đầu được dựng dựa trên kỷ lục đương thời: thành tích càng gần kỷ lục thì điểm càng cao. Cách này có nhược điểm: mỗi lần kỷ lục môn đơn thay đổi, bảng điểm bị lệch, và môn nào có kỷ lục "dễ" thì được lợi.
Qua nhiều đời, bảng điểm được thay bằng công thức có hằng số riêng cho mỗi môn. Bảng hiện hành dùng từ giữa thập niên 1980. Cách tính chi tiết nằm ở danh mục Cách tính điểm của wiki này; ở đây chỉ cần nhớ: mỗi lần đổi bảng, điểm của các nhà vô địch cũ được tính lại, nên so tổng điểm giữa các thời kỳ phải xem đã quy theo bảng nào.
Mốc thời gian: từ all-around tới mười môn
- Thế kỷ 19: ngày hội nhiều môn ở Anh, Ireland, Mỹ; mỗi nơi một cách tính.
- Cuối thế kỷ 19: AAU Mỹ tổ chức giải vô địch all-around, thi trong một ngày.
- 1904: Olympic St. Louis có all-around mười môn, Thomas Kiely (Ireland) thắng.
- 1912: Olympic Stockholm có mười môn và năm môn điền kinh; Jim Thorpe thắng cả hai.
- 1924: lần cuối năm môn điền kinh ở Olympic.
- Giữa thập niên 1980: bảng điểm hiện hành ra đời, dùng tới nay.
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử all-around nhắc người tập phong trào một điều thực tế: thể thức quyết định kiểu VĐV. Thi mười môn trong một ngày, người bền bỉ có lợi. Chia ra hai ngày, người có tốc độ và kỹ thuật có thời gian hồi sức để toả sáng. Khi chọn một giải đa môn để thử sức, hãy đọc kỹ điều lệ: số môn, thứ tự, thời gian nghỉ giữa các môn. Mấy thứ đó định hình cuộc thi nhiều hơn ta nghĩ.
Muốn đọc thêm: các sách lịch sử Olympic như của David Wallechinsky có bảng kết quả từng kỳ, kể cả 1904 và 1912; trang của World Athletics có phần lịch sử các nội dung phối hợp. Báo cáo chính thức của Olympic Stockholm 1912 cũng đã được số hoá trong thư viện số của IOC, đọc được cách ban tổ chức thời ấy mô tả mười môn.
Câu hỏi thường gặp
All-around là gì?
All-around là thể thức thi nhiều môn điền kinh trong một ngày, phổ biến ở Mỹ cuối thế kỷ 19, do AAU tổ chức giải vô địch. Danh sách môn và bảng điểm khác mười môn ngày nay. Nó được coi là một tiền thân của mười môn phối hợp.
Mười môn phối hợp có ở Olympic từ năm nào?
Mười môn phối hợp theo bộ nội dung chuẩn có ở Olympic từ Stockholm 1912. Trước đó, Olympic St. Louis 1904 có nội dung all-around mười môn thi trong một ngày, người thắng là Thomas Kiely.
Năm môn điền kinh ở Olympic gồm những môn nào?
Gồm nhảy xa, ném lao, 200 m, ném đĩa và 1.500 m. Nội dung này chỉ có ở ba kỳ Olympic 1912, 1920 và 1924. Nó khác hẳn năm môn phối hợp hiện đại (kiếm, bơi, ngựa, chạy, bắn).
Vì sao năm môn điền kinh bị bỏ khỏi Olympic?
Sau 1924 năm môn không còn trong chương trình, lý do thường được nêu là chương trình điền kinh đã chật và mười môn đã đảm nhận vai trò nội dung toàn năng. Không có nguồn nào cho thấy một sự cố cụ thể dẫn tới quyết định này.
Điểm mười môn thời xưa có so được với bây giờ không?
Chỉ so được khi quy về cùng một bảng điểm. Bảng điểm đã đổi nhiều lần, bảng hiện hành dùng từ giữa thập niên 1980. Vì vậy các thống kê nghiêm túc thường ghi rõ điểm đã được tính lại theo bảng nào.
