Danh hiệu "vận động viên vĩ đại nhất thế giới" không phải giải thưởng chính thức nào. Đó là một truyền thống: người ta gọi nhà vô địch mười môn Olympic như thế, bắt nguồn từ giai thoại vua Thụy Điển khen Jim Thorpe ở Stockholm 1912. Lý do là mười môn đo cùng lúc tốc độ, sức bật, sức mạnh, kỹ thuật và sức bền, nhiều tố chất hơn bất kỳ nội dung đơn lẻ nào.
Gốc gác: một giai thoại ở Stockholm 1912
Câu chuyện được kể nhiều nhất: khi trao huy chương vàng mười môn ở Olympic Stockholm 1912, vua Gustaf V của Thụy Điển nói với Jim Thorpe rằng ông là vận động viên vĩ đại nhất thế giới. Thorpe được kể đã đáp lại bằng một lời cảm ơn ngắn gọn.
Cần nói rõ: đây là giai thoại. Không có biên bản ghi nguyên văn tại chỗ, câu chuyện được báo chí và sách kể lại về sau với nhiều dị bản. Nhưng giai thoại ấy đã tạo ra một truyền thống bền vững: từ đó, nhà vô địch mười môn Olympic thường được báo chí, đặc biệt ở Mỹ, gọi bằng danh hiệu "World's Greatest Athlete".
Những người từng mang danh hiệu
Không có danh sách chính thức, nhưng nếu hiểu danh hiệu là "nhà vô địch mười môn Olympic", có thể kể vài cái tên tiêu biểu qua các thời kỳ:
| Kỳ Olympic | Nhà vô địch mười môn | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Stockholm 1912 | Jim Thorpe (Mỹ) | Người nhận lời khen trong giai thoại; bị tước rồi được phục hồi |
| London 1948 | Bob Mathias (Mỹ) | Vô địch năm 17 tuổi |
| Helsinki 1952 | Bob Mathias (Mỹ) | Người đầu tiên vô địch hai kỳ liên tiếp |
| Rome 1960 | Rafer Johnson (Mỹ) | Một trong những nhà vô địch được nhắc nhiều nhất |
| Moscow 1980, Los Angeles 1984 | Daley Thompson (Anh) | Hai kỳ liên tiếp, kèm vô địch thế giới 1983 |
| London 2012, Rio 2016 | Ashton Eaton (Mỹ) | Hai kỳ liên tiếp, từng giữ kỷ lục thế giới |
| Tokyo 2020 | Damian Warner (Canada) | Một trong bốn người vượt 9.000 điểm |
Bảng trên chỉ chọn vài kỳ tiêu biểu, không phải danh sách đầy đủ. Danh sách mọi nhà vô địch mười môn Olympic có trên trang của IOC và World Athletics.
Lý lẽ ủng hộ: vì sao là mười môn
Những người ủng hộ danh hiệu đưa ra mấy lập luận chính:
- Đo nhiều tố chất nhất: chạy ngắn (100 m) đo tốc độ, 400 m đo sức bền tốc độ, 1.500 m đo sức bền ưa khí, các môn nhảy đo sức bật, các môn ném đo sức mạnh, nhảy sào và vượt rào đo kỹ thuật và sự can đảm.
- Thử thách cả tinh thần: hai ngày liên tục, chờ đợi, thất bại ở một môn rồi phải bình tâm thi môn sau.
- Không có chỗ trốn: VĐV đơn môn có thể chọn đúng sở trường. VĐV mười môn phải đối mặt với cả những môn mình kém nhất.
- Bảng điểm chung: mọi thành tích quy về một con số, cho phép so sánh tổng thể.
Lý lẽ phản bác: chuyên gia có thua không?
Phía ngược lại cũng có lý lẽ đáng nghe:
- VĐV đơn môn giỏi hơn ở từng môn: nhà vô địch 100 m chạy nhanh hơn hẳn VĐV mười môn, nhà vô địch đẩy tạ đẩy xa hơn nhiều. "Vĩ đại nhất" theo nghĩa nào?
- Mười môn chỉ là điền kinh: không có bơi, không có môn đối kháng, không có môn đồng đội, không có môn dùng bóng. Một VĐV mười môn chưa chắc bơi giỏi hay chơi bóng giỏi.
- Bảng điểm là lựa chọn của con người: hằng số trong công thức quyết định môn nào "đắt" điểm, nên người hợp với bảng điểm có lợi. (Cách bảng điểm thưởng môn nào được bàn ở danh mục Cách tính điểm.)
- Các môn phối hợp khác cũng đòi hỏi toàn diện: năm môn phối hợp hiện đại có kiếm, bơi, ngựa, chạy, bắn; ba môn đòi hỏi sức bền ba môn liền mạch.
Không có câu trả lời "đúng" cho cuộc tranh luận này. Nó giống câu hỏi người Hy Lạp cổ từng đặt ra về người thi ngũ môn: giỏi đều mọi thứ hay giỏi nhất một thứ, cái nào đáng quý hơn?
Các cách khác để tìm "người toàn năng nhất"
Qua nhiều thập kỷ, người ta đã thử những cách khác để trả lời câu hỏi ai khoẻ toàn diện nhất:
- Các chương trình truyền hình thi đa môn thập niên 1970, mời ngôi sao từ nhiều môn khác nhau thi những nội dung không phải sở trường của họ. Chúng thú vị để xem, nhưng ít giá trị so sánh nghiêm túc.
- CrossFit Games (từ 2007) dùng khẩu hiệu tìm người "khoẻ nhất hành tinh", chấm điểm theo thứ hạng qua nhiều bài thi mà VĐV chỉ biết trước rất ít.
- Các cuộc thi đa môn sức bền như ba môn cự ly dài, đo sức chịu đựng nhiều giờ liền.
Mỗi thể thức đo một kiểu "toàn năng" khác. Mười môn đo toàn năng trong điền kinh, ba môn đo toàn năng sức bền, CrossFit đo khả năng thích nghi với bài tập lạ. Danh hiệu "vĩ đại nhất" vì thế phụ thuộc người nói định nghĩa vĩ đại thế nào.
Còn phụ nữ thì sao?
Truyền thống danh hiệu ra đời khi chưa có thi phối hợp nữ ở Olympic, nên nó gắn với nam. Ngày nay, nhà vô địch bảy môn Olympic cũng thường được báo chí gọi là "nữ VĐV toàn năng nhất thế giới". Jackie Joyner-Kersee, giữ kỷ lục 7.291 điểm từ 1988, thường được nhắc trong các danh sách VĐV nữ vĩ đại nhất mọi thời của thể thao Mỹ.
Mười môn nữ cũng đã được tổ chức ở một số giải, nhưng ở Olympic và giải vô địch thế giới ngoài trời, nội dung phối hợp chính của nữ vẫn là bảy môn.
Góc nhìn hôm nay
Danh hiệu "vĩ đại nhất" có thể gây tranh cãi, nhưng nó mang theo một thông điệp có giá trị cho người tập: toàn diện là một giá trị đáng theo đuổi. Người chỉ chạy có thể thêm bơi, người chỉ tập tạ có thể thêm chạy, và sự đa dạng ấy thường làm cơ thể khoẻ hơn, ít chấn thương do lặp lại hơn. Với trẻ em, chơi nhiều môn từ nhỏ là nền tảng tốt; không cần chấm điểm hay xếp hạng, chỉ cần các em vui vẻ thử nhiều kiểu vận động.
Muốn tìm hiểu thêm: xem lại mười môn ở Olympic và giải vô địch thế giới gần nhất, đọc tiểu sử các nhà vô địch như Thorpe, Mathias, Thompson, Eaton, và tự đặt câu hỏi: nếu được chọn mười nội dung đo "toàn năng", mình sẽ chọn những gì?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà vô địch mười môn được gọi là vận động viên vĩ đại nhất thế giới?
Vì mười môn đo nhiều tố chất nhất trong một cuộc thi: tốc độ, sức bật, sức mạnh, kỹ thuật và sức bền. Truyền thống này bắt nguồn từ giai thoại vua Thụy Điển khen Jim Thorpe ở Olympic Stockholm 1912.
Câu nói của vua Thụy Điển với Jim Thorpe có thật không?
Đó là giai thoại được kể rộng rãi, không có văn bản ghi nguyên văn tại chỗ. Câu chuyện có nhiều dị bản, nên chỉ nên kể như giai thoại gắn với Thorpe.
Danh hiệu vận động viên vĩ đại nhất thế giới có chính thức không?
Không. Đây là cách gọi truyền thống của báo chí, không phải giải thưởng do IOC hay World Athletics trao. Nó thường được dùng cho nhà vô địch mười môn Olympic.
VĐV mười môn có giỏi hơn VĐV đơn môn không?
Ở từng môn riêng lẻ, VĐV đơn môn giỏi hơn hẳn. Điểm mạnh của VĐV mười môn là sự đồng đều qua cả mười nội dung, nên "vĩ đại nhất" chỉ đúng theo nghĩa toàn diện chứ không phải nhanh nhất hay khoẻ nhất.
Nữ VĐV toàn năng nhất thế giới là ai?
Không có danh hiệu chính thức, nhưng nhà vô địch bảy môn Olympic thường được gọi như vậy. Jackie Joyner-Kersee, người giữ kỷ lục bảy môn 7.291 điểm từ 1988, thường được nhắc trong số VĐV nữ vĩ đại nhất mọi thời.
