Biathlon là gì: trượt tuyết băng đồng và bắn súng, môn của nhịp tim

Biathlon là môn phối hợp trượt tuyết băng đồng và bắn súng trường: VĐV trượt hết sức qua từng vòng, vào trường bắn, nằm hoặc đứng bắn năm mục tiêu, rồi trượt tiếp. Bắn trượt thì bị phạt — trượt thêm vòng phạt hoặc cộng thời gian. Cái khó nằm ở chỗ nối: vừa đẩy nhịp tim lên gần mức tối đa, vài giây sau phải giữ tay thật vững. Biathlon vào Olympic cho nam từ Squaw Valley 1960 và cho nữ từ Albertville 1992.

Biathlon gồm những gì

Một cuộc thi biathlon chia thành nhiều vòng trượt, xen giữa là các lượt bắn:

• Trượt tuyết băng đồng kỹ thuật tự do (skating), VĐV đeo súng trên lưng suốt đường.
• Bắn súng ở trường bắn cố định, mục tiêu cách 50 m, mỗi lượt năm phát vào năm mục tiêu.
• Hai tư thế bắn: nằm và đứng. Theo luật IBU hiện hành, mục tiêu khi bắn nằm có đường kính 45 mm, khi bắn đứng là 115 mm — nằm thì vững hơn nên mục tiêu nhỏ hơn.
• Súng trường cỡ nhỏ chuyên dụng, nạp đạn bằng băng, có trọng lượng tối thiểu theo luật.

Liên đoàn quản lý là Liên đoàn Biathlon Quốc tế (IBU). Trước thập niên 1990, biathlon chung một liên đoàn với năm môn phối hợp hiện đại; IBU tách riêng vào năm 1993.

Phạt khi bắn trượt

Đây là thứ biến biathlon thành phối hợp thật sự: một môn kéo theo môn kia.

• Vòng phạt: ở hầu hết các nội dung (nước rút, đuổi bắt, xuất phát đồng loạt, tiếp sức), mỗi phát trượt là một vòng phạt 150 m trượt ngay cạnh trường bắn. Mất khoảng hơn hai chục giây mỗi vòng ở VĐV đỉnh cao.
• Phạt thời gian: ở nội dung cá nhân truyền thống, mỗi phát trượt cộng một phút vào kết quả.
• Đạn dự phòng ở tiếp sức: mỗi lượt bắn có thêm ba viên nạp bằng tay; dùng hết mà vẫn còn mục tiêu chưa hạ thì mới chạy vòng phạt.

Con số trên theo luật IBU hiện hành; luật có thể điều chỉnh qua từng mùa, nhất là ở các nội dung mới.

Các nội dung thi chính

Cự ly theo luật IBU hiện hành ở cấp World Cup và Olympic; giải trẻ và phong trào ngắn hơn. Ngoài ra còn tiếp sức hỗn hợp (hai nam hai nữ), có mặt ở Olympic từ Sochi 2014, và tiếp sức hỗn hợp đơn (một nam một nữ) ở các giải World Cup và vô địch thế giới.

Đuổi bắt: biến khoảng cách thành giây xuất phát

Ở nội dung đuổi bắt, người thắng nội dung nước rút xuất phát đầu tiên, người về nhì xuất phát chậm đúng bằng khoảng cách thời gian ở nội dung trước, và cứ thế. Ai qua vạch đích trước là thắng — người xem nhìn đường đua là thấy ngay thứ hạng. Đây là ý tưởng cùng họ với phương pháp Gundersen của hai môn phối hợp Bắc Âu (cách quy đổi chi tiết nằm ở chuyên mục tính điểm).

"Môn của nhịp tim": vì sao bắn ở biathlon khác bắn súng thường

Một xạ thủ súng trường thông thường bắn khi cơ thể nghỉ ngơi, nhịp tim thấp, hơi thở đều. VĐV biathlon vào trường bắn khi vừa trượt dốc hết sức, tim đập rất nhanh, ngực phập phồng. Mỗi nhịp tim, mỗi hơi thở đều làm nòng súng rung lên một chút; ở khoảng cách 50 m, chút rung đó đủ để trượt mục tiêu 45 mm.

Người xem biathlon sẽ thấy một vài điều lặp lại ở VĐV giỏi:

• Chậm lại ở đoạn cuối trước trường bắn để hơi thở bắt đầu ổn. Ai lao vào trường bắn với tốc độ cao nhất thường phải chờ lâu hơn mới bắn được.
• Nhịp bắn đều: năm phát với khoảng cách gần như bằng nhau, không vội phát đầu, không do dự phát cuối.
• Đánh đổi tốc độ và độ chính xác: bắn nhanh hơn vài giây có ích gì nếu thêm một vòng phạt? Mỗi VĐV có điểm cân bằng riêng.

Đây là kiến thức để xem và hiểu, không phải hướng dẫn bắn súng. Ai muốn tập biathlon phải qua câu lạc bộ, trường bắn và huấn luyện viên có giấy phép, theo đúng quy định pháp luật về súng của nước sở tại.

Lịch sử ngắn

Ở Bắc Âu, trượt tuyết đeo súng vốn gắn với đời sống săn bắn trong rừng mùa đông. Từ đó hình thành các cuộc thi kết hợp trượt và bắn, rồi chuẩn hoá thành môn thể thao.

• 1960: biathlon nam vào Olympic mùa đông ở Squaw Valley (Mỹ).
• Thập niên 1970–1980: súng chuyển sang cỡ nhỏ, mục tiêu cách 50 m, trường bắn gọn hơn — mở đường cho truyền hình.
• 1992: biathlon nữ vào Olympic ở Albertville (Pháp).
• 1993: IBU thành lập, tách khỏi liên đoàn chung với năm môn hiện đại.
• 2014: tiếp sức hỗn hợp vào Olympic ở Sochi.

Biathlon ngày nay là một trong những môn mùa đông được xem nhiều nhất trên truyền hình châu Âu, nhất là ở Đức, Na Uy, Pháp, Áo, Thuỵ Điển: đuổi bắt và xuất phát đồng loạt cho người xem thứ hạng rõ ràng, trường bắn tạo ra những pha đảo chiều trong vài giây.

Biathlon mùa hè và các biến thể

Khi không có tuyết, môn này có các dạng thay thế: chạy kết hợp bắn (cross-country running), trượt patin lăn (rollerski) kết hợp bắn, và các dạng phong trào dùng súng hơi hoặc súng laser cho người mới, trẻ em. Các dạng súng laser khá gần với phần laser run của năm môn phối hợp hiện đại — cùng ý tưởng: chạy cho tim đập nhanh, rồi đứng lại bắn.

Với Việt Nam, biathlon tuyết là môn để xem; nhưng các sự kiện chạy kết hợp bắn súng laser ở trường học, câu lạc bộ hoàn toàn tổ chức được, an toàn và giúp người trẻ hiểu cảm giác "bắn khi tim đập nhanh" mà không cần súng thật.

Góc nhìn hôm nay

Biathlon dạy một bài học áp dụng được cho mọi môn phối hợp: thành tích không nằm ở sức mạnh từng phần, mà ở khả năng chuyển trạng thái. Từ đỉnh của sức bền sang đỉnh của sự tĩnh lặng chỉ trong vài chục giây. Người thi ba môn chuyển từ đạp sang chạy, người thi mười môn chuyển từ 400 m sang nghỉ qua đêm — tất cả đều là phiên bản nhẹ hơn của cái mà VĐV biathlon làm ở mỗi lượt bắn.

Muốn xem và hiểu sâu hơn: theo dõi một mùa World Cup của IBU (lịch thi trên trang chính thức), chú ý cột thời gian bắn và số phát trượt trên bảng kết quả, và xem lại các nội dung đuổi bắt — đó là cách nhanh nhất để thấy biathlon thắng thua ở đâu.