Ba môn phối hợp hiện đại được coi là bắt đầu từ một cuộc thi nhỏ ở Mission Bay, San Diego (Mỹ) ngày 25/9/1974, do câu lạc bộ San Diego Track Club tổ chức với khoảng 46 người tham dự. Chỉ 26 năm sau, môn này có mặt ở Olympic Sydney 2000, sau khi Liên đoàn Ba môn phối hợp quốc tế (ITU) ra đời năm 1989.
Trước 1974: những cuộc thi "ba môn" rời rạc
Ý tưởng ghép chạy, đạp xe và bơi không phải của riêng San Diego. Ở Pháp thập niên 1920 đã có những cuộc thi được gọi là "Les trois sports", kết hợp chạy, đạp xe và vượt sông. Tuy vậy, thể thức, cự ly và tính liên tục của các cuộc thi này không rõ ràng, và giới sử học thể thao vẫn tranh luận có nên coi chúng là ba môn phối hợp theo nghĩa ngày nay hay không.
Bối cảnh nước Mỹ thập niên 1970 giúp hiểu vì sao ba môn bén rễ ở đó. Đây là thời kỳ phong trào chạy bộ bùng nổ, người đi làm bắt đầu chạy buổi sáng, chạy marathon thành mốc phấn đấu của dân thường. Ở Nam California, khí hậu ấm quanh năm, bãi biển và vịnh nước lặng sẵn có, người ta vừa chạy vừa bơi vừa đạp. Ghép ba thứ ấy vào một cuộc thi là bước đi tự nhiên với những người đã chán chạy một môn.
Điều ít tranh cãi hơn là: dòng chảy dẫn thẳng tới ba môn phối hợp hiện đại, với tên gọi, luật lệ và liên đoàn, bắt đầu từ California giữa thập niên 1970.
Mission Bay, 25/9/1974
Hai thành viên câu lạc bộ San Diego Track Club, Jack Johnstone và Don Shanahan, cùng nảy ý tưởng tổ chức một cuộc thi kết hợp chạy, đạp xe và bơi. Hai người góp ý tưởng, đặt tên cuộc thi có chữ "triathlon", và chọn vịnh Mission Bay làm địa điểm.
Theo các tài liệu kể lại, cuộc thi đầu tiên gồm nhiều đoạn chạy, đạp, bơi xen kẽ với cự ly ngắn, khác hẳn ba chặng liền mạch ngày nay. Khoảng 46 người tham dự, phần lớn là người chạy bộ phong trào trong vùng. Không có khu chuyển tiếp chuyên dụng, không có đồ bơi chuyên cho ba môn, không có xe đạp thiết kế riêng. Đó là một buổi chiều thể thao của một câu lạc bộ, chưa ai nghĩ nó sẽ thành môn Olympic.
Từ San Diego tới Hawaii
Theo các tài liệu, những người khởi xướng Ironman từng biết tới phong trào ba môn ở San Diego, và từ đó nảy ra Ironman ở Hawaii năm 1978, nơi ba môn được đẩy lên cự ly rất dài. Câu chuyện Ironman là một nhánh riêng; ở đây chỉ cần biết rằng Ironman đã đưa ba môn lên báo chí và truyền hình, giúp phong trào lan nhanh khắp nước Mỹ rồi ra thế giới.
Thập niên 1980: phong trào lan rộng và nhu cầu luật chung
Suốt thập niên 1980, các giải ba môn mọc lên ở Mỹ, châu Âu, Úc, New Zealand. Mỗi nơi tự đặt cự ly, thứ tự và luật lệ. Có giải cho núp gió khi đạp, có giải cấm. Có giải bơi trước, có giải chạy trước. Kết quả giữa các giải không so được với nhau, và VĐV muốn thi quốc tế gặp đủ loại quy định khác nhau.
Nhu cầu một liên đoàn quốc tế, một bộ luật chung và một cự ly chuẩn ngày càng rõ. Đặc biệt, muốn vào Olympic thì môn thể thao phải có liên đoàn quốc tế được công nhận.
1989: ITU ra đời và giải vô địch thế giới đầu tiên
Năm 1989, Liên đoàn Ba môn phối hợp quốc tế (ITU) được thành lập, chủ tịch sáng lập là Les McDonald. Cùng năm, giải vô địch thế giới ba môn đầu tiên được tổ chức ở Avignon (Pháp).
ITU đặt nền cho những thứ mà người tập ba môn hôm nay coi là hiển nhiên:
- Cự ly tiêu chuẩn (sau gọi là cự ly Olympic): bơi 1,5 km, đạp 40 km, chạy 10 km.
- Thứ tự bơi – đạp – chạy: bơi đầu tiên để an toàn, khi người thi còn khoẻ và đoàn bơi còn tập trung một chỗ.
- Bộ luật thi đấu chung cho giải quốc tế: chuyển tiếp, trang bị, phạt.
- Hệ thống giải: vô địch thế giới, cúp thế giới, xếp hạng VĐV.
Năm 2020, ITU đổi tên thành World Triathlon, tên gọi hiện nay.
Đường vào Olympic: Sydney 2000
Giữa thập niên 1990, IOC quyết định đưa ba môn vào chương trình Olympic. Lần ra mắt là Olympic Sydney 2000, với nội dung cá nhân nam và nữ ở cự ly tiêu chuẩn. Phần đạp xe ở Olympic cho phép núp gió, khác với phần lớn giải phong trào. Thay đổi này biến phần đạp thành cuộc đấu chiến thuật theo nhóm, và đẩy phần chạy thành nơi quyết định thắng thua.
| Năm | Mốc |
|---|---|
| Thập niên 1920 | "Les trois sports" ở Pháp, tiền thân còn tranh luận |
| 25/9/1974 | Cuộc thi ở Mission Bay, San Diego, khoảng 46 người |
| 1978 | Ironman ra đời ở Hawaii |
| 1989 | ITU thành lập; vô địch thế giới đầu tiên ở Avignon |
| 2000 | Olympic Sydney: Simon Whitfield (Canada), Brigitte McMahon (Thụy Sĩ) vô địch |
| 2016 | Para triathlon vào Paralympic Rio |
| 2020 | ITU đổi tên thành World Triathlon |
| 2021 | Tiếp sức hỗn hợp ra mắt ở Olympic Tokyo 2020, đội Anh vô địch |
Ở Sydney, hai nhà vô địch đầu tiên là Simon Whitfield (Canada) ở nội dung nam và Brigitte McMahon (Thụy Sĩ) ở nội dung nữ. Cả hai đều thắng nhờ bứt lên ở chặng chạy, đúng đặc trưng của thể thức cho núp gió.
Từ 2000 tới nay: tiếp sức hỗn hợp và para triathlon
Ba môn tiếp tục mở rộng ở các Đại hội lớn. Para triathlon, ba môn cho người khuyết tật, vào Paralympic từ Rio 2016. Tiếp sức hỗn hợp, mỗi đội bốn người hai nam hai nữ, mỗi người thi một chặng ba môn rất ngắn, ra mắt ở Olympic Tokyo 2020 (tổ chức năm 2021), và đội Anh giành vàng đầu tiên. Thể thức này nhanh, dễ xem trên truyền hình, cho thấy ba môn đang tìm cách thu hút khán giả mới.
Chỉ trong chưa đầy năm mươi năm, ba môn đi từ một buổi chiều câu lạc bộ ở San Diego tới ba nội dung Olympic và một nội dung Paralympic. Ít môn thể thao nào có đường đi nhanh như vậy.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Mission Bay nhắc người tập phong trào một điều: ba môn sinh ra từ niềm vui thử cái mới, không phải từ áp lực thành tích. Cuộc thi đầu tiên ngắn, nhỏ, ai cũng tham gia được. Người mới hôm nay cũng nên bắt đầu như vậy: một giải cự ly ngắn, đúng sức mình, sau khi đã khám sức khoẻ và tập bơi an toàn. Đừng vội nhảy lên cự ly dài chỉ vì nghe chuyện Ironman.
Muốn tìm hiểu thêm: trang của World Triathlon có phần lịch sử môn và kết quả các kỳ Olympic; báo chí San Diego từng viết nhiều bài kỷ niệm về cuộc thi năm 1974. Khi đọc, để ý phân biệt chi tiết đã được ghi nhận (ngày, nơi, người tổ chức) với những câu chuyện được kể lại về sau.
Câu hỏi thường gặp
Ba môn phối hợp ra đời khi nào, ở đâu?
Ba môn phối hợp hiện đại được coi là bắt đầu từ cuộc thi ở Mission Bay, San Diego (Mỹ), ngày 25/9/1974, do San Diego Track Club tổ chức. Ở Pháp thập niên 1920 đã có các cuộc thi "Les trois sports", nhưng việc coi đó là tiền thân còn tranh luận.
Ai sáng lập ba môn phối hợp?
Cuộc thi Mission Bay 1974 do Jack Johnstone và Don Shanahan, hai thành viên San Diego Track Club, khởi xướng. Liên đoàn quốc tế ITU được thành lập năm 1989 với chủ tịch sáng lập Les McDonald.
Ba môn phối hợp vào Olympic từ năm nào?
Ba môn phối hợp vào Olympic từ Sydney 2000, với cự ly tiêu chuẩn bơi 1,5 km, đạp 40 km, chạy 10 km. Tiếp sức hỗn hợp có thêm từ Tokyo 2020, tổ chức năm 2021.
Ai vô địch ba môn Olympic đầu tiên?
Ở Sydney 2000, Simon Whitfield (Canada) vô địch nội dung nam và Brigitte McMahon (Thụy Sĩ) vô địch nội dung nữ.
ITU và World Triathlon khác nhau thế nào?
Đó là cùng một tổ chức. Liên đoàn Ba môn phối hợp quốc tế (ITU) thành lập năm 1989 và đổi tên thành World Triathlon năm 2020.
