Sự cố Tokyo 2020 và quyết định bỏ cưỡi ngựa khỏi năm môn phối hợp hiện đại

Sự cố cưỡi ngựa ở Olympic Tokyo 2020 (tổ chức tháng 8/2021) là lúc một nữ VĐV đang dẫn đầu năm môn phối hợp hiện đại bốc phải con ngựa liên tục từ chối nhảy, và hình ảnh người cưỡi lẫn huấn luyện viên thúc ép con ngựa trước ống kính khiến dư luận phản ứng mạnh. Huấn luyện viên bị UIPM loại khỏi phần còn lại của Thế vận hội. Chỉ vài tháng sau, UIPM quyết định bỏ cưỡi ngựa khỏi năm môn sau Paris 2024.

Chuyện gì đã xảy ra ở phần cưỡi ngựa nữ

Sau đấu kiếm và bơi, một VĐV nữ của Đức đang dẫn đầu bảng điểm, có cơ hội lớn giành huy chương vàng. Như mọi người khác, cô bốc thăm một con ngựa do ban tổ chức cung cấp. Theo nhiều tường thuật, con ngựa đã tỏ ra bất ổn ngay ở lượt của người cưỡi trước đó trong cùng buổi.

Đến lượt cô, con ngựa không chịu vào sân đúng cách và từ chối nhảy nhiều lần. Người cưỡi khóc, dùng roi thúc ép. Camera truyền hình ghi lại cảnh huấn luyện viên của đội Đức đứng bên ngoài, giục người cưỡi đánh con ngựa và chính bà cũng với tay đánh con vật. Kết quả: VĐV bị loại khỏi phần cưỡi ngựa, mất gần hết điểm phần này và rơi khỏi nhóm tranh huy chương.

UIPM loại huấn luyện viên khỏi phần còn lại của Thế vận hội vì hành vi với con ngựa. Hình ảnh lan nhanh khắp thế giới, kéo theo làn sóng chỉ trích từ các tổ chức bảo vệ động vật, giới cưỡi ngựa và chính những người hâm mộ năm môn.

Vì sao sự cố này lớn hơn một buổi thi tệ

Trước Tokyo, phần cưỡi ngựa đã có những buổi lộn xộn: ngựa từ chối, người ngã, điểm số đảo lộn. Những người trong nghề biết rõ vấn đề. Điều khác ở Tokyo là:

• Đây là sân khấu Olympic, được truyền hình trực tiếp tới khán giả khắp thế giới, phần lớn không quen môn này.
• Hình ảnh ngược với tinh thần thể thao: người xem thấy một con vật hoảng sợ bị thúc ép, chứ không phải một màn trình diễn.
• Nó phơi bày điểm yếu cấu trúc: ngựa lạ, ít thời gian làm quen, người cưỡi không phải kỵ sĩ chuyên, áp lực huy chương rất lớn. Không cần ai cố tình làm sai, hệ thống vẫn có thể đẩy người và ngựa vào tình huống xấu.

Năm môn hiện đại khi đó cũng đang chịu áp lực từ Ủy ban Olympic quốc tế về việc phải hiện đại hoá, giảm chi phí và hấp dẫn khán giả trẻ. Sự cố Tokyo trở thành giọt nước tràn ly.

Dòng thời gian từ sự cố tới quyết định

Ngày tháng chi tiết của từng cuộc họp có thể tra trong thông cáo chính thức của UIPM và IOC; ở đây chỉ nêu các mốc lớn.

Những tiếng nói phản đối

Quyết định bỏ cưỡi ngựa không được mọi người đồng tình. Một nhóm VĐV, cựu VĐV và huấn luyện viên phản đối mạnh, với các lập luận:

• Mất bản sắc: cưỡi ngựa gắn với ý tưởng gốc của Coubertin; bỏ ngựa là bỏ linh hồn môn.
• Quyết định quá vội: lẽ ra có thể sửa luật (thêm thời gian làm quen, chọn ngựa kỹ hơn, phạt nặng hành vi thô bạo) thay vì bỏ hẳn.
• VĐV ít được hỏi ý kiến trong quá trình ra quyết định.

Phía ủng hộ cho rằng sửa luật không giải quyết được gốc rễ: chừng nào người thi không phải kỵ sĩ chuyên và ngựa vẫn là ngựa lạ, rủi ro cho cả người lẫn ngựa vẫn còn. Họ cũng chỉ ra lợi ích của vượt chướng ngại: rẻ hơn, nhiều nước làm được, hợp với người trẻ.

Đây là một tranh luận chính đáng, cả hai phía đều có lý lẽ. Bài này không phán ai đúng ai sai.

Bài học cho các môn phối hợp nói chung

Sự cố Tokyo để lại vài bài học vượt ra ngoài năm môn:

1. Thể thức phải an toàn cho mọi bên liên quan, kể cả động vật. Một luật chỉ hợp lý khi mọi thứ suôn sẻ là luật chưa đủ tốt.
2. Áp lực thứ hạng có thể đẩy người tử tế làm điều sai. Môn phối hợp cộng dồn điểm khiến một phần thi hỏng có thể xoá công sức nhiều năm — chính áp lực ấy cần được tính tới khi thiết kế luật.
3. Môn nhỏ phải tự đổi mới để giữ chỗ ở Olympic. Năm môn đã đổi nhiều lần trong hơn một thế kỷ; lần này là lần lớn nhất.

Những phương án sửa luật từng được bàn

Trong cuộc tranh luận sau Tokyo, những người muốn giữ cưỡi ngựa đưa ra nhiều đề xuất, có thể tóm lại thành mấy hướng:

• Kéo dài thời gian làm quen với ngựa bốc thăm, hoặc cho làm quen từ hôm trước.
• Chọn và kiểm tra ngựa kỹ hơn: loại những con có dấu hiệu căng thẳng ngay ở sân khởi động.
• Không cho một con ngựa chở hai người trong cùng buổi.
• Phạt nặng hành vi thô bạo với ngựa, từ VĐV lẫn ban huấn luyện.
• Nâng chuẩn cưỡi ngựa mà VĐV phải đạt trước khi được thi.

Mỗi hướng giảm được một phần rủi ro nhưng đều làm tăng chi phí hoặc độ phức tạp — chính những thứ môn đang cần giảm. Cuối cùng UIPM chọn cách triệt để hơn là thay hẳn phần thi.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thế nào cho công bằng

Khi tìm đọc về sự cố này, nên:

• Đọc thông cáo chính thức của UIPM và IOC thay vì chỉ xem đoạn video cắt ngắn trên mạng xã hội.
• Tìm cả bài phỏng vấn những người phản đối việc bỏ cưỡi ngựa, để thấy đủ hai phía.
• Đọc thêm về quy định phúc lợi ngựa của Liên đoàn Cưỡi ngựa quốc tế (FEI) để so sánh cách môn cưỡi ngựa chuyên nghiệp xử lý vấn đề này.
• Tránh công kích cá nhân VĐV — cô là người chịu thiệt nặng nhất trong một hệ thống có lỗ hổng.

Bài kế tiếp trong danh mục kể về phần thi thay thế: vượt chướng ngại và năm môn hướng tới Los Angeles 2028.