Năm môn phối hợp hiện đại ra đời ở Olympic Stockholm 1912 theo đề xuất của Pierre de Coubertin, người sáng lập Olympic hiện đại. Ông muốn một nội dung thử thách con người toàn diện, và năm phần thi được giải thích bằng một giai thoại quen thuộc: người kỵ sĩ liên lạc thế kỷ 19 phải cưỡi ngựa lạ, dùng kiếm, bắn súng, bơi qua sông và chạy bộ để mang thư tới nơi. Giai thoại này đẹp nhưng nên hiểu đúng là giai thoại.
Coubertin muốn gì ở một nội dung năm môn
Coubertin say mê hình mẫu Hy Lạp cổ, nơi năm môn (pentathlon) được coi là nội dung tôn vinh người cân đối nhất — vừa có sức, vừa nhanh, vừa khéo. Nhưng các môn cổ như ném đĩa, ném lao đã có chỗ riêng trong điền kinh. Ông muốn một bản năm môn của thời mình, gồm những kỹ năng mà một người đàn ông có học, có rèn luyện đầu thế kỷ 20 được kỳ vọng thành thạo.
Trong các bài viết của mình, Coubertin nhiều lần coi năm môn hiện đại là phép thử không chỉ của thể lực mà của cả tính cách: sự bình tĩnh, khả năng thích nghi, ý chí đi tới cùng. Ông xem nó là một trong những nội dung ông quý nhất của Olympic hiện đại. Ở đây chúng tôi chỉ diễn ý; nếu muốn đọc lời ông, nên tìm các tuyển tập văn bản của Coubertin do Ủy ban Olympic quốc tế (IOC) xuất bản.
Năm 1912 cũng là thời điểm thuận lợi: nước chủ nhà Thụy Điển có truyền thống thể dục và rèn luyện thể chất mạnh, có đủ trường bắn, đường đua ngựa, rừng để chạy băng đồng và nước để bơi.
Giai thoại người kỵ sĩ liên lạc
Câu chuyện được kể lại trong rất nhiều tài liệu giới thiệu môn này, với đôi chút khác nhau giữa các bản. Một sĩ quan trẻ được giao mang một bức thư quan trọng qua vùng đất lạ. Con ngựa của anh không đi tiếp được, anh phải mượn một con ngựa không quen và phi qua những hàng rào, bờ đất. Gặp người cản đường, anh tự vệ bằng kiếm rồi bằng súng ngắn. Tới một con sông, anh bơi qua. Đoạn cuối, anh chạy bộ tới nơi và trao thư.
Năm phần thi khớp hoàn hảo với câu chuyện: cưỡi ngựa lạ, kiếm, súng, bơi, chạy. Chính sự khớp hoàn hảo ấy là lý do nên dè dặt. Không có tài liệu nào cho thấy Coubertin dựng môn từ một nhân vật có thật. Nhiều khả năng câu chuyện được kể ra sau để giải thích một tổ hợp vốn đã được chọn — giống nhiều huyền thoại "nguồn gốc" khác trong thể thao. Kể cho học sinh thì rất hợp, nhưng đừng coi đó là sử liệu.
Chi tiết đáng giữ lại từ giai thoại là con ngựa không quen. Đến tận Paris 2024, VĐV năm môn vẫn cưỡi ngựa bốc thăm, chỉ được làm quen trong thời gian ngắn — một luật sinh ra từ đúng ý tưởng ấy.
Năm môn ở Stockholm 1912 trông thế nào
Kỳ đầu tiên khác xa ngày nay. Các phần thi kéo dài nhiều ngày, mỗi phần ở một địa điểm:
| Phần thi | Năm 1912 | Ngày nay (trước khi đổi sang vượt chướng ngại) |
|---|---|---|
| Bắn súng | Súng ngắn, bắn ở cự ly 25 m | Súng laser, cự ly 10 m, gộp vào laser run |
| Bơi | 300 m tự do | 200 m tự do trong bể |
| Đấu kiếm | Kiếm ba cạnh (épée) | Kiếm ba cạnh, trận một chạm, thêm vòng bonus |
| Cưỡi ngựa | Cưỡi băng đồng khoảng 5 km | Vượt chướng ngại trong sân |
| Chạy | Chạy băng đồng khoảng 4 km | Các đoạn chạy xen lượt bắn trong laser run |
Cách xếp hạng cũng khác: thời đầu người ta cộng thứ hạng ở từng phần, ai có tổng thứ hạng nhỏ nhất thì thắng. Phải tới giữa thế kỷ 20 mới chuyển sang bảng điểm quy đổi thành tích, rồi sau này là xuất phát chấp ở phần cuối.
Các VĐV Thụy Điển chiếm những vị trí dẫn đầu, và Gösta Lilliehöök là nhà vô địch Olympic năm môn hiện đại đầu tiên. Người Thụy Điển còn giữ ưu thế ở môn này qua nhiều kỳ sau.
Patton và chuyện phát súng "chui qua lỗ cũ"
Một cái tên hay được nhắc khi kể về năm 1912 là George S. Patton, khi đó là một sĩ quan trẻ người Mỹ. Ông xếp thứ năm chung cuộc — thành tích tốt của một người ngoài Bắc Âu, dù phần bắn súng là phần kém nhất của ông.
Về phần bắn ấy có một giai thoại: Patton dùng súng cỡ lớn, và ông cho rằng có những viên đạn của mình đã bay qua đúng lỗ do viên trước để lại, nên trọng tài tính là trượt. Không có cách nào kiểm chứng điều này sau hơn một thế kỷ. Hãy kể nó như kể một giai thoại thể thao, không phải sự thật đã xác minh.
Từ "của sĩ quan" tới môn của mọi người
Ở những kỳ Olympic đầu, người thi năm môn phần lớn là sĩ quan, vì họ có điều kiện tập cưỡi ngựa, đấu kiếm và bắn súng — những kỹ năng tốn kém với người thường thời đó. Dần dần, khi các nước có hệ thống đào tạo thể thao, VĐV dân sự chiếm ưu thế.
Các mốc lớn sau 1912:
- 1948: thành lập UIPM, liên đoàn quốc tế riêng của môn.
- 1952–1992: Olympic có thêm nội dung đồng đội bên cạnh cá nhân.
- Atlanta 1996: cả năm phần thi gói trong một ngày.
- Sydney 2000: nội dung nữ vào Olympic.
- 2009: gộp chạy và bắn súng thành phần thi cuối; ít năm sau chuyển sang súng laser.
- Sau Tokyo 2020: UIPM quyết định thay cưỡi ngựa bằng vượt chướng ngại cho chu kỳ Los Angeles 2028.
Mỗi bước đổi đều có người tiếc. Nhưng nhìn lại, chính khả năng thay đổi đã giúp môn còn ở Olympic suốt hơn một thế kỷ, trong khi năm môn điền kinh cùng ra mắt năm 1912 đã biến mất sau 1924.
Góc nhìn hôm nay: ý tưởng của Coubertin còn đúng không
Ý cốt lõi — một người phải giỏi đủ nhiều thứ khác nhau, không có lỗ hổng — vẫn là linh hồn của mọi môn phối hợp, từ mười môn điền kinh tới ba môn bơi – đạp – chạy. Chỉ có những kỹ năng cụ thể thay đổi theo thời đại: ngựa nhường chỗ cho vượt chướng ngại, súng thật nhường chỗ cho súng laser.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Tìm báo cáo chính thức của Olympic Stockholm 1912 (bản số hoá có trên thư viện số của Quỹ LA84 và nhiều thư viện Olympic) để xem kết quả và mô tả gốc.
- Bảo tàng Olympic ở Lausanne (Thụy Sĩ) có phần trưng bày về Coubertin và lịch sử các môn.
- Đọc trang lịch sử trên website UIPM để nắm các mốc thay đổi luật; gặp giai thoại kỵ sĩ ở bất cứ đâu thì đọc với con mắt phê phán.
- Xem bài về Jim Thorpe trong danh mục lịch sử của wiki này để thấy năm 1912 còn một nội dung năm môn khác.
Câu hỏi thường gặp
Ai sáng lập ra năm môn phối hợp hiện đại?
Pierre de Coubertin, người sáng lập Olympic hiện đại, là người đề xuất đưa năm môn hiện đại vào Olympic. Nội dung ra mắt ở Olympic Stockholm 1912. Liên đoàn quốc tế UIPM được lập sau đó, năm 1948.
Giai thoại người lính liên lạc có thật không?
Đó là giai thoại dùng để giải thích vì sao năm phần thi đi cùng nhau: cưỡi ngựa lạ, kiếm, súng, bơi, chạy. Không có tài liệu cho thấy môn được dựng từ một nhân vật có thật. Nên kể như một câu chuyện minh hoạ, không coi là sử liệu.
Ai vô địch năm môn hiện đại đầu tiên ở Olympic?
Gösta Lilliehöök người Thụy Điển vô địch ở Stockholm 1912. Các VĐV Thụy Điển chiếm những vị trí dẫn đầu kỳ đó, còn George S. Patton của Mỹ xếp thứ năm.
Năm 1912 năm môn hiện đại thi những gì?
Bắn súng ngắn, bơi 300 m tự do, đấu kiếm ba cạnh, cưỡi ngựa băng đồng và chạy băng đồng. Xếp hạng bằng cách cộng thứ hạng ở từng phần, tổng nhỏ nhất thắng.
Vì sao năm môn hiện đại vẫn còn ở Olympic trong khi năm môn điền kinh bị bỏ?
Năm môn điền kinh trùng với các nội dung điền kinh riêng lẻ và với mười môn nên bị bỏ sau 1924. Năm môn hiện đại có bản sắc riêng và liên tục đổi thể thức để hợp với thời đại, nhờ vậy giữ được chỗ đứng.