Phụ nữ thi năm môn phối hợp hiện đại ở cấp quốc gia từ thập niên 1970, có giải vô địch thế giới riêng từ đầu thập niên 1980, nhưng phải tới Olympic Sydney 2000 mới có nội dung nữ ở Thế vận hội — tức 88 năm sau khi môn ra đời. Ngày nay nam và nữ thi cùng thể thức, cùng cự ly, và năm môn là một trong những môn Olympic có số suất nam nữ cân bằng.
Gần bảy thập kỷ năm môn chỉ có nam
Năm môn hiện đại ra đời năm 1912 với hình mẫu "người đàn ông toàn diện" của Coubertin. Trong nhiều thập kỷ, những người thi phần lớn là sĩ quan, và cả năm kỹ năng — kiếm, súng, ngựa, bơi, chạy băng đồng — đều được coi là của nam giới theo quan niệm thời đó.
Không chỉ năm môn: ở Olympic đầu thế kỷ 20, phụ nữ chỉ được thi rất ít môn. Coubertin nổi tiếng là người không mặn mà với thể thao nữ ở Olympic — một quan điểm ngày nay bị coi là lỗi thời. Năm môn vì vậy mang dấu ấn nam giới rất đậm từ gốc.
Những bước đi trước Olympic
Phụ nữ bắt đầu thi năm môn ở một số nước trong thập niên 1970, ban đầu với thể thức có thể rút gọn hơn. Các mốc chính:
- Thập niên 1970: các giải nữ cấp quốc gia và quốc tế đầu tiên.
- Đầu thập niên 1980: UIPM tổ chức giải vô địch thế giới nữ.
- Thập niên 1980–1990: các nước có truyền thống như Ba Lan, Hungary, Anh, Liên Xô cũ đầu tư bài bản cho đội nữ.
- Sydney 2000: nội dung cá nhân nữ chính thức vào Olympic.
Lý do đường vào Olympic kéo dài không chỉ là định kiến. Ủy ban Olympic quốc tế giới hạn tổng số VĐV mỗi kỳ, nên mỗi nội dung mới phải "giành chỗ". Sydney 2000 là kỳ mở cửa cho nhiều nội dung nữ cùng lúc — cử tạ nữ, nhảy sào nữ, ném búa nữ cũng ra mắt Olympic ở kỳ này. Năm môn nữ nằm trong làn sóng đó.
Sydney 2000: kỳ Olympic đầu tiên của năm môn nữ
Ở Sydney, năm môn thi theo thể thức một ngày (áp dụng từ Atlanta 1996): cả năm phần trong cùng một ngày. Nữ thi đúng như nam — bắn súng, đấu kiếm ba cạnh, bơi 200 m, cưỡi ngựa bốc thăm và chạy.
Nhà vô địch Olympic năm môn nữ đầu tiên là Stephanie Cook người Anh, một VĐV từng học y trước khi theo đuổi năm môn ở đẳng cấp cao. Chiến thắng của chị ở Sydney mở đầu cho một truyền thống: nước Anh trở thành một trong những đội mạnh nhất ở năm môn nữ trong các thập kỷ sau. Ở Olympic Tokyo 2020, Kate French, cũng người Anh, giành vàng nội dung nữ.
Nam và nữ: giống và khác trong cùng một môn
| Phần thi | Nữ so với nam |
|---|---|
| Đấu kiếm | Cùng luật, cùng kiếm ba cạnh, trận một chạm; nam và nữ đấu riêng |
| Bơi | Cùng 200 m tự do, thi theo đợt riêng của nữ |
| Cưỡi ngựa / vượt chướng ngại | Cùng đường chạy, cùng cách tính lỗi |
| Laser run | Cùng thể thức chạy – bắn và xuất phát chấp, nam nữ đua riêng |
Điểm đáng chú ý: năm môn là môn mà thể thức nam nữ gần như trùng khớp, khác với điền kinh phối hợp (nam mười môn, nữ bảy môn). Ở các giải vô địch thế giới còn có tiếp sức hỗn hợp một nam một nữ, nơi hai người chia nhau từng phần thi.
Năm môn nữ đòi hỏi gì
Về thể lực và kỹ năng, nữ VĐV năm môn đối mặt cùng bài toán như nam: không được có lỗ hổng. Nhưng có vài điểm thường được nhắc:
- Kiếm và bắn súng là hai phần mà kỹ năng quan trọng hơn sức mạnh, nên khoảng cách thành tích giữa nam và nữ nhỏ hơn ở bơi và chạy.
- Vượt chướng ngại (thay cưỡi ngựa từ chu kỳ Los Angeles 2028) đòi sức kéo thân trên — một thử thách mới cho cả nam lẫn nữ, và các đội tuyển đang điều chỉnh giáo án.
- Năng lượng đủ: lịch tập năm môn rất dày, nhiều buổi mỗi ngày. Với VĐV nữ, thiếu năng lượng kéo dài có thể ảnh hưởng chu kỳ kinh nguyệt và xương — đây là chuyện cần bác sĩ thể thao theo dõi, không tự xử lý. (Dinh dưỡng xem danh mục dinh dưỡng và hồi phục.)
Một điều nữa hay được nhắc: vì cả năm phần đều cần kỹ thuật, tuổi đỉnh cao của VĐV năm môn nữ thường kéo dài tới cuối tuổi hai mươi, đầu tuổi ba mươi. Nhiều người tới năm môn muộn, sau một thời gian thi bơi hoặc chạy, và vẫn kịp đạt đỉnh — điều hiếm thấy ở các môn chỉ dựa vào một tố chất.
Tiếp sức hỗn hợp: nam và nữ cùng một đội
Ngoài nội dung cá nhân, UIPM tổ chức tiếp sức hỗn hợp ở giải vô địch thế giới và World Cup: mỗi đội một nam một nữ, chia nhau thực hiện từng phần thi theo luật quy định. Thể thức này có ba ý nghĩa:
- Nam và nữ cùng đóng góp vào một kết quả, không ai là "phụ".
- Các nước nhỏ chỉ có một nam một nữ đủ trình độ vẫn có nội dung để tranh tài.
- Người xem thấy rõ chiến thuật đội: ai thi phần nào, giao lượt ra sao.
Đây cũng là dấu hiệu cho thấy năm môn không chỉ "cho phép" nữ thi mà đã coi nam nữ là hai nửa ngang nhau của môn.
Bình đẳng suất thi ở Olympic
Từ Sydney 2000, năm môn ở Olympic có hai nội dung cá nhân nam và nữ với số suất ngang nhau. Đây là điều mà nhiều môn khác mất thêm vài kỳ mới đạt được. Khi chuyển sang thể thức mới hướng tới Los Angeles 2028, nguyên tắc cân bằng giới vẫn được giữ.
Năm môn cũng là ví dụ cho thấy một môn sinh ra với hình mẫu nam giới đậm nét vẫn có thể trở thành môn bình đẳng — nếu có người đi trước chứng minh và có liên đoàn chịu thay đổi.
Góc nhìn hôm nay: cho các em gái muốn thử đa môn
Với phụ huynh có con gái thích bơi và chạy, các thể thức đa môn nhỏ là cách vận động rất hợp:
- Biathle (chạy – bơi – chạy) và laser run có ở nhiều nước cho lứa tuổi nhỏ; ở Việt Nam có thể tự làm phiên bản đơn giản ở bể bơi và sân trường.
- Với trẻ, coi đây là vận động vui, thử nhiều môn — không chấm điểm, không xếp hạng, không so con với bạn.
- Bơi phải có người lớn và cứu hộ trông; súng laser cần người hướng dẫn cách cầm.
Muốn tìm hiểu thêm về lịch sử nữ trong năm môn, hãy xem trang lịch sử của UIPM và báo cáo chính thức Olympic Sydney 2000. Muốn xem phong cách thi đấu của các VĐV nữ hiện nay, các giải World Cup và vô địch thế giới của UIPM đều có phát lại.
Câu hỏi thường gặp
Năm môn phối hợp hiện đại nữ có ở Olympic từ khi nào?
Từ Olympic Sydney 2000. Trước đó, phụ nữ đã thi năm môn ở cấp quốc gia từ thập niên 1970 và có giải vô địch thế giới riêng từ đầu thập niên 1980.
Ai là nhà vô địch Olympic năm môn nữ đầu tiên?
Stephanie Cook người Anh, vô địch ở Sydney 2000. Nước Anh sau đó trở thành một trong những đội mạnh nhất ở năm môn nữ, với Kate French vô địch Olympic Tokyo 2020.
Năm môn nữ thi khác nam thế nào?
Gần như giống hệt: cùng kiếm ba cạnh, cùng 200 m bơi, cùng đường cưỡi ngựa hoặc vượt chướng ngại, cùng thể thức laser run. Nam và nữ thi riêng, xếp hạng riêng; chi tiết quy điểm theo luật UIPM hiện hành.
Vì sao phụ nữ vào năm môn Olympic muộn như vậy?
Do quan niệm thời đầu coi năm môn là môn của nam, cùng giới hạn tổng số VĐV ở mỗi kỳ Olympic khiến nội dung mới phải chờ chỗ. Sydney 2000 là kỳ mở cửa cho nhiều nội dung nữ cùng lúc.