Trong ba môn phối hợp có hai kiểu đạp xe hoàn toàn khác nhau. Ở giải được núp gió (draft-legal), người thi được đạp sát sau lưng nhau thành đoàn như đua xe đạp đường trường; đây là thể thức của Olympic và các giải đỉnh cao chuyên nghiệp. Ở giải không được núp gió (non-drafting), mỗi người phải giữ khoảng trống phía sau người trước, đạp như thi tính giờ cá nhân; đây là thể thức của đa số giải phong trào và các giải cự ly dài.
Núp gió là gì và vì sao nó đáng tranh cãi
Ở tốc độ đạp xe đường trường, phần lớn sức người đạp dùng để đẩy không khí. Người đi ngay sau lưng người khác lọt vào vùng khí bị xé, nên tốn ít sức hơn đáng kể cho cùng một tốc độ. Mức tiết kiệm phụ thuộc khoảng cách, tốc độ và đội hình, nhưng đủ lớn để thay đổi kết quả: người đạp sau lưng có thể giữ sức cho chặng chạy, trong khi người dẫn đầu đốt sức.
Vì vậy câu hỏi "có cho núp gió không" thực chất là câu hỏi ba môn là môn gì. Nếu không cho núp gió, ba môn là cuộc đấu sức cá nhân thuần tuý: ai bơi nhanh, đạp mạnh, chạy bền thì thắng. Nếu cho núp gió, chặng đạp có thêm chiến thuật đồng đội tạm thời, và trận đấu thường được quyết định ở chặng chạy.
Hai thể thức đặt cạnh nhau
| Tiêu chí | Được núp gió | Không được núp gió |
|---|---|---|
| Thường gặp ở | Olympic, giải vô địch thế giới hệ World Triathlon, một số giải trẻ và giải vô địch quốc gia | Đa số giải phong trào, nhóm tuổi; gần như toàn bộ giải cự ly 70.3 và full |
| Kiểu xe | Xe đạp đường trường; tay lái nằm bị giới hạn chặt | Được dùng xe tính giờ (TT/tri bike) và tay lái nằm |
| Cung đạp | Thường nhiều vòng ngắn trong thành phố, nhiều khúc cua | Thường một hoặc vài vòng dài |
| Chiến thuật | Bám đoàn, đuổi bắt, tách nhóm | Tự phân phối sức, giữ nhịp đều |
| Ai thắng thường là | Người chạy nhanh nhất trong nhóm dẫn | Người cân bằng tốt nhất cả ba chặng |
| Trọng tài lo gì | An toàn trong đoàn, đi đúng cung | Khoảng cách, thời gian vượt, chặn đường |
Lịch sử: từ cấm hẳn tới Olympic cho phép
Trong những năm đầu, khi ba môn còn là môn của người chơi sức bền, núp gió bị coi là trái tinh thần môn này. Đến giữa thập niên 1990, khi World Triathlon (khi đó là ITU) chuẩn bị đưa ba môn vào Olympic, liên đoàn quyết định cho phép núp gió ở các giải đỉnh cao cự ly tiêu chuẩn. Lý do chính là để cuộc đua dễ xem, có kịch tính đồng đội, gọn trong các vòng đường phố, và chặng chạy cuối thành màn đối đầu trực tiếp.
Từ Sydney 2000, tất cả các cuộc đua ba môn ở Olympic đều là thể thức được núp gió. Quyết định này đến nay vẫn còn người phản đối, nhất là từ giới cự ly dài, vì nó biến những người bơi giỏi và đạp mạnh nhưng chạy chậm thành ít cơ hội hơn. Ngược lại, người ủng hộ nói thể thức này làm ba môn trở thành môn thi đấu thực thụ thay vì chỉ là cuộc đua với đồng hồ.
Luật ở giải không được núp gió: vùng núp gió và cách vượt
Ở giải không cho núp gió, luật dựa trên khái niệm vùng núp gió (draft zone): một khoảng hình chữ nhật phía sau mỗi xe. Một người được phép đi vào vùng này của người khác chỉ khi đang vượt, và phải vượt hẳn trong một khoảng thời gian giới hạn. Nếu không vượt kịp thì phải lùi ra.
Độ dài vùng này đổi theo bộ luật và cự ly; theo luật hiện hành của các bộ luật lớn, nó thường nằm khoảng 10–12 m tính từ bánh trước của người phía trước, và thời gian để vượt hết được tính bằng vài chục giây. Mỗi giải công bố con số áp dụng trong điều lệ, nên đừng nhớ một con số cho mọi giải.
Ba quy tắc người mới cần thuộc lòng:
- Người vượt chịu trách nhiệm. Đã vào vùng núp gió của ai thì phải vượt qua, không được "nghỉ" ở đó.
- Người bị vượt phải lùi lại. Khi đã bị vượt, mình đang nằm trong vùng núp gió của người vừa vượt; phải chủ động giảm tốc ra khỏi vùng đó. Đây là lỗi người mới hay mắc nhất: bị vượt rồi tức, đạp đuổi theo sát sau.
- Không chặn đường. Đạp ở phía quy định (phần lớn là bên phải với các nước đi bên phải), chỉ ra giữa khi vượt.
Có vài ngoại lệ thường được luật cho phép: vào vùng núp gió vì lý do an toàn, ở đoạn quay đầu, đoạn gần khu chuyển tiếp, hoặc nơi trọng tài cho phép do đường hẹp. Ngoại lệ không phải lý do để bám sau người khác suốt một đoạn dài.
Ở giải được núp gió: luật vẫn có, chỉ khác chỗ
Được núp gió không có nghĩa là không có luật trên xe. Ở thể thức này:
- Chỉ được núp gió sau người cùng giới tính, cùng cuộc đua. Không được bám sau xe máy, xe dẫn đường hoặc người của một đợt xuất phát khác. Ở cuộc đua có nam và nữ cùng cung đường, bám sau người khác giới bị phạt.
- Không được bám sau người bị vòng. Ở cung nhiều vòng, người tụt quá xa bị đoàn đầu bắt kịp thường bị đưa ra khỏi cuộc đua (ký hiệu LAP trong kết quả), để họ không thành "người kéo" cho ai.
- Giới hạn thiết bị. Tay lái nằm được phép rất ngắn, không vươn quá phía trước cần phanh, vì đạp trong đoàn với tay đặt xa phanh là nguy hiểm. Xe tính giờ không được dùng.
Ở các giải nhóm tuổi được núp gió (có ở một số giải vô địch thế giới hệ World Triathlon), người phong trào trải nghiệm đúng kiểu đua của dân chuyên. Nhưng thể thức này đòi hỏi kỹ năng đạp đoàn: giữ đường thẳng, không phanh gấp, biết ra hiệu. Người chưa từng đạp nhóm thì nên tập kỹ năng này với câu lạc bộ trước, đừng học ngay trong ngày thi.
Thể thức quyết định cách tập và cách đua
Đây là chỗ hai kiểu đạp xe đi xa nhau nhất trong bối cảnh phối hợp.
Người thi giải không núp gió
Chặng đạp là bài thi tính giờ dài. Điều quan trọng là phân phối sức đều, giữ tư thế khí động học được lâu, và để dành đủ chân cho chặng chạy. Xuất phát quá mạnh ở km đầu là lỗi kinh điển: người mới thấy mình vượt người khác liên tục, rồi tới km chạy thứ ba thì chân không nghe lời. Tập luyện thường thiên về những đoạn đạp đều dài và bài ghép đạp – chạy.
Người thi giải được núp gió
Chặng bơi trở nên cực kỳ quan trọng: lên bờ chậm vài giây có khi là lỡ nhóm dẫn đầu, rồi phải đạp đuổi cả chặng một mình hoặc với nhóm sau. Chặng đạp đòi hỏi những cú tăng tốc ngắn, đạp ra khỏi khúc cua, phản ứng khi nhóm tách. Đến chặng chạy, mọi người xuất phát gần như cùng lúc, nên tốc độ chạy cự ly 10 km là thứ quyết định huy chương.
Góc nhìn hôm nay: chọn thể thức cho mình
Người mới hầu như sẽ thi giải không được núp gió, và đó là lựa chọn hợp lý: tự chủ nhịp, ít rủi ro va chạm hơn. Khi đọc điều lệ, tìm dòng ghi "draft-legal" hay "non-drafting", khoảng cách vùng núp gió và thời gian vượt. Nếu giải ghi bằng mét và giây, chép hai con số đó vào ghi chú trên điện thoại và nhẩm lại trước ngày thi.
Muốn hiểu thể thức được núp gió, cách tốt nhất là xem lại một cuộc đua ba môn ở Olympic hoặc chuỗi giải vô địch thế giới hệ World Triathlon, chú ý chặng đạp: nhóm dẫn đầu hình thành ở phút nào, nhóm sau có đuổi kịp không, và người thắng tung sức ở đâu trên chặng chạy. Xem một cuộc đua cự ly dài không núp gió để so sánh sẽ thấy ngay hai môn thể thao khác nhau đến mức nào dù chung tên.
Dù thi thể thức nào, đạp xe đường trường luôn phải đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn, và người mới thì nên khám sức khoẻ trước khi bước vào các cuộc thi sức bền kéo dài nhiều giờ.
Câu hỏi thường gặp
Núp gió trong ba môn phối hợp là gì?
Núp gió là đạp sát sau lưng người khác để đi trong vùng khí bị xé, tốn ít sức hơn cho cùng tốc độ. Ở giải được núp gió như Olympic, việc này hợp lệ. Ở đa số giải phong trào, người thi phải giữ khoảng cách và chỉ được vào vùng sau lưng người khác khi đang vượt.
Ba môn ở Olympic có được núp gió không?
Có. Từ Sydney 2000, các cuộc đua ba môn ở Olympic đều là thể thức được núp gió, người thi đạp thành đoàn trên cung nhiều vòng. Vì vậy chặng bơi và chặng chạy thường quyết định huy chương nhiều hơn chặng đạp.
Khoảng cách núp gió trong ba môn là bao nhiêu mét?
Theo luật hiện hành của các bộ luật lớn, vùng núp gió thường khoảng 10–12 m tùy cự ly và tùy bộ luật, kèm thời gian giới hạn để vượt hết. Con số chính xác mỗi giải công bố trong điều lệ, nên kiểm tra trước ngày thi.
Bị người khác vượt thì phải làm gì?
Khi đã bị vượt, mình đang nằm trong vùng núp gió của người đó nên phải giảm tốc, lùi ra cho đủ khoảng cách. Đạp đuổi theo sát sau là lỗi núp gió. Muốn vượt lại thì phải đợi đủ khoảng cách rồi vượt hẳn trong thời gian cho phép.
Có được dùng xe tính giờ ở giải được núp gió không?
Không. Ở thể thức được núp gió, người thi dùng xe đạp đường trường, tay lái nằm chỉ được loại rất ngắn, vì đạp trong đoàn đông người cần tay luôn gần phanh. Xe tính giờ chỉ dùng ở giải không được núp gió.
