Trong năm môn phối hợp hiện đại, VĐV không mang ngựa của mình đi thi. Ban tổ chức cung cấp ngựa, mỗi người bốc thăm một con mình chưa từng cưỡi, chỉ có khoảng hai mươi phút làm quen rồi vào sân vượt chướng ngại. Chính luật bốc thăm ấy khiến cưỡi ngựa thành phần thi khó đoán nhất: người dẫn đầu có thể mất gần hết điểm chỉ vì con ngựa từ chối nhảy. Luật này giữ nguyên tới Olympic Paris 2024, kỳ cuối có cưỡi ngựa.
Cưỡi ngựa trong năm môn khác môn đua ngựa vượt chướng ngại thế nào
Ở môn cưỡi ngựa vượt chướng ngại (show jumping) của Olympic, người và ngựa là một cặp tập cùng nhau nhiều năm. Người cưỡi biết từng thói quen của con ngựa, biết nó thích lấy đà ra sao, sợ loại xà nào.
Năm môn thì ngược lại, và đây là ý tưởng gốc từ giai thoại người kỵ sĩ liên lạc phải cưỡi một con ngựa lạ. Cái được thử thách không phải sức mạnh của con ngựa mà là khả năng của người cưỡi trong việc hiểu và điều khiển một con vật xa lạ trong thời gian rất ngắn.
| Đặc điểm | Vượt chướng ngại thông thường | Cưỡi ngựa trong năm môn |
|---|---|---|
| Ngựa | Của VĐV hoặc đội, tập cùng lâu năm | Do ban tổ chức cung cấp, bốc thăm |
| Thời gian làm quen | Nhiều năm | Khoảng 20 phút trước khi vào sân (luật những năm gần đây) |
| Độ cao xà | Rất cao ở đẳng cấp Olympic | Thấp hơn nhiều, nhưng vẫn đòi kỹ thuật thật |
| Kết quả | Lỗi phạt, thời gian | Bắt đầu từ mức điểm tối đa, lỗi bị trừ điểm |
Hai mươi phút làm quen diễn ra thế nào
Sau khi bốc thăm, VĐV có một khoảng thời gian ngắn ở sân khởi động để làm quen với con ngựa, kèm vài lần nhảy thử (số lần do luật quy định). Trong khoảng thời gian đó, người cưỡi phải trả lời mấy câu hỏi:
- Con ngựa nhạy hay lì với chân và dây cương?
- Nó thích lấy đà dài hay ngắn trước xà?
- Nó có hoảng khi nghe tiếng ồn khán đài không?
- Nó mệt chưa? Ở nhiều giải, một con ngựa được dùng cho hai người cưỡi, nên người cưỡi sau có thể nhận một con ngựa vừa chạy xong một lượt.
Những người có kinh nghiệm thường quan sát người cưỡi trước (nếu dùng chung ngựa) để đoán tính con ngựa. Huấn luyện viên cũng được phép góp ý từ ngoài sân khởi động.
Đường chạy và cách trừ điểm
Đường chạy là một sân vượt chướng ngại với khoảng mười hai chướng ngại, trong đó có chướng ngại đôi và ba (nhảy liền nhiều xà sát nhau). Mỗi VĐV vào sân với mức điểm tối đa, rồi bị trừ khi:
- làm rơi xà;
- ngựa từ chối nhảy hoặc chạy vòng qua xà;
- người cưỡi ngã;
- vượt quá thời gian cho phép.
Mức trừ cụ thể do luật UIPM quy định và từng thay đổi theo thời kỳ. Nhiều lần từ chối thì bị loại khỏi phần cưỡi ngựa — và nhận rất ít hoặc không có điểm cho cả phần. Chi tiết quy đổi điểm xem danh mục cách tính điểm.
Vì sao đây là phần khó đoán nhất
Ở bơi, kiếm hay laser run, thứ hạng của một VĐV khá ổn định từ giải này sang giải khác. Cưỡi ngựa thì không, vì có tới ba yếu tố ngoài tầm kiểm soát:
- Chất lượng ngựa không đều: ban tổ chức cố chọn những con ngang nhau, nhưng ngựa là sinh vật sống, có ngày thoải mái, có ngày căng thẳng.
- Thời gian làm quen quá ngắn: không đủ để sửa một thói quen xấu của con ngựa.
- Phạt nặng: một chuỗi từ chối nhảy có thể xoá sạch lợi thế tích luỹ từ kiếm và bơi.
Lịch sử năm môn có nhiều trường hợp người dẫn đầu rơi khỏi nhóm huy chương chỉ vì phần cưỡi ngựa. Với người xem, đây là phần kịch tính; với VĐV và nhiều người yêu ngựa, đây là phần gây tranh luận nhất. Sự cố ở Olympic Tokyo 2020 (có bài riêng trong danh mục này) đã biến tranh luận ấy thành quyết định bỏ cưỡi ngựa.
VĐV năm môn tập cưỡi ngựa ra sao
Vì không biết sẽ bốc phải con ngựa nào, người tập năm môn tập theo kiểu khác người cưỡi ngựa chuyên:
- Cưỡi càng nhiều con ngựa khác nhau càng tốt, thay vì gắn bó với một con.
- Tập phần nền: thăng bằng, nhịp, cách giữ tay mềm, để con ngựa nào cũng đọc được tín hiệu.
- Tập xử lý tình huống: ngựa từ chối thì quay lại thế nào, ngựa lao nhanh thì ghìm ra sao.
- Tập tâm lý bình tĩnh: ngựa cảm nhận được sự căng thẳng của người cưỡi qua cơ thể.
Đây cũng là phần tốn kém nhất của môn: phải có trường ngựa, ngựa tập, huấn luyện viên kỵ thuật. Nhiều nước muốn phát triển năm môn nhưng vướng chính chỗ này.
Xem một lượt cưỡi ngựa: nhìn vào đâu
Người mới xem thường chỉ đếm xà rơi. Người trong nghề nhìn sớm hơn thế, từ lúc con ngựa vào sân:
- Nhịp phi trước xà: nhịp đều, con ngựa thả lỏng là dấu hiệu tốt. Ngựa giật cục, tăng tốc rồi hãm gấp thường sắp từ chối.
- Tay người cưỡi: tay mềm, đi theo đầu con ngựa thì nó dám vươn qua xà. Tay cứng kéo ngược làm ngựa mất đà.
- Đoạn quay giữa hai xà: người cưỡi giỏi chọn đường quay ngắn mà không ép, vừa tiết kiệm thời gian vừa cho ngựa đủ đà.
- Phản ứng sau một lỗi: làm rơi một xà mà vẫn bình tĩnh đi tiếp là kỹ năng đáng giá hơn một lượt sạch nhờ may.
Với năm môn, một lượt "đẹp" không phải lượt nhanh nhất mà là lượt người và ngựa lạ hiểu nhau đủ để đi hết đường không sự cố.
Góc nhìn hôm nay: phúc lợi của ngựa và một kỷ nguyên khép lại
Câu hỏi lớn nhất mà phần cưỡi ngựa để lại là phúc lợi động vật. Một con ngựa phải nhảy cho hai người lạ trong cùng một buổi, giữa khán đài ồn ào, với những người cưỡi có trình độ không đều. Khi mọi thứ suôn sẻ, đó là màn trình diễn đẹp. Khi con ngựa căng thẳng, cả người lẫn ngựa đều chịu áp lực lớn.
Paris 2024 ở Versailles là kỳ Olympic cuối có cưỡi ngựa trong năm môn. Từ chu kỳ Los Angeles 2028, theo quyết định của UIPM, phần này được thay bằng vượt chướng ngại không có ngựa. Nhưng cưỡi ngựa vẫn sống trong lịch sử môn hơn một trăm năm.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Xem phát lại phần cưỡi ngựa các kỳ Olympic gần đây trên kênh chính thức của Olympic và UIPM.
- Đọc thêm về môn cưỡi ngựa vượt chướng ngại thông thường để so sánh mức độ gắn bó người – ngựa.
- Muốn tự cưỡi thử, chỉ tập ở trường ngựa có huấn luyện viên, đội mũ bảo hiểm cưỡi ngựa đạt chuẩn, mang giày có gót.
Câu hỏi thường gặp
VĐV năm môn có được dùng ngựa của mình không?
Không. Ban tổ chức cung cấp ngựa và VĐV bốc thăm. Họ chỉ có khoảng 20 phút làm quen cùng vài lần nhảy thử trước khi vào sân. Đây là đặc điểm riêng của năm môn, khác môn cưỡi ngựa vượt chướng ngại thông thường.
Cưỡi ngựa trong năm môn bị trừ điểm khi nào?
Khi làm rơi xà, ngựa từ chối nhảy, người cưỡi ngã hoặc vượt quá thời gian. Nhiều lần từ chối có thể bị loại khỏi phần cưỡi ngựa và mất gần hết điểm phần này. Mức trừ cụ thể theo luật UIPM từng thời kỳ.
Vì sao năm môn phối hợp bỏ cưỡi ngựa?
Sau sự cố ở Olympic Tokyo 2020 và những lo ngại về phúc lợi động vật, chi phí và tính khó đoán, UIPM quyết định thay cưỡi ngựa bằng vượt chướng ngại từ chu kỳ Los Angeles 2028. Paris 2024 là kỳ Olympic cuối cùng có cưỡi ngựa.
Một con ngựa được bao nhiêu người cưỡi trong một giải năm môn?
Ở nhiều giải, mỗi con ngựa được dùng cho hai người cưỡi trong cùng một vòng. Điều này giúp người cưỡi sau quan sát được con ngựa, nhưng cũng khiến con ngựa có thể đã mệt hoặc căng thẳng.