Thiếu năng lượng ở người tập nhiều môn là tình trạng ăn vào không đủ bù cho lượng tập, kéo dài nhiều tuần, khiến cơ thể phải cắt bớt các chức năng "không khẩn cấp" như nội tiết, xương, miễn dịch. Giới y học thể thao gọi hội chứng này là RED-S (thiếu năng lượng tương đối trong thể thao). Dấu hiệu hay gặp: mệt dai dẳng, ốm vặt, chấn thương xương, rối loạn hoặc mất kinh ở nữ, giảm ham muốn ở nam, thành tích đi xuống dù tập chăm. Khi có những dấu hiệu này cần đi khám, không tự xử lý bằng cách tập thêm.
RED-S là gì, khác gì "tập quá sức"
Năm 2014, Uỷ ban Olympic Quốc tế (IOC) công bố một tuyên bố đồng thuận đưa ra khái niệm RED-S — Relative Energy Deficiency in Sport. Khái niệm này mở rộng từ "bộ ba nữ VĐV" (rối loạn ăn uống, mất kinh, loãng xương) mà giới y học thể thao Mỹ mô tả từ thập niên 1990, và nhấn mạnh rằng nam giới cũng bị. Tuyên bố của IOC được cập nhật vào các năm 2018 và 2023.
Cốt lõi của RED-S là khái niệm năng lượng sẵn có thấp: lấy phần năng lượng ăn vào trừ phần tiêu cho tập luyện, phần còn lại không đủ cho các hoạt động sống bình thường của cơ thể. Cơ thể phản ứng bằng cách tiết kiệm — giảm hormone sinh dục, giảm tạo xương, giảm chuyển hoá, giảm miễn dịch.
Nó khác với hội chứng tập luyện quá sức (vốn đã được bàn kỹ trong các tài liệu sức bền chung) ở gốc rễ: quá sức là tải tập vượt khả năng hồi phục; RED-S là nhiên liệu không đủ. Hai tình trạng có nhiều triệu chứng chồng nhau, hay đi cùng nhau, và cần bác sĩ phân biệt.
Vì sao người tập nhiều môn dễ mắc
RED-S gặp ở mọi môn, nhưng người tập đa môn có những yếu tố cộng dồn:
| Yếu tố | Vì sao làm tăng nguy cơ |
|---|---|
| Tổng khối lượng tập lớn | Ba môn hay phối hợp điền kinh cộng giờ tập của nhiều môn; năng lượng tiêu hao cao hơn người tập một môn ở cùng mức độ |
| Tập hai buổi mỗi ngày | Bữa ăn giữa hai buổi dễ bị bỏ, lệch giờ |
| Bơi và đạp xe là môn không chịu lực mạnh lên xương | Người tập nhiều bơi, đạp có thể có mật độ xương thấp hơn người tập chạy, nhảy; thiếu năng lượng càng làm nặng |
| Quan niệm "nhẹ là nhanh" | Áp lực giảm cân để leo dốc, chạy nhanh hơn |
| Cảm giác đói bị lấn át | Sau buổi nặng trong trời nóng, nhiều người không thấy đói dù đang thiếu |
| Bận rộn của người đi làm | Tập xen giữa công việc, ăn vội, bỏ bữa |
RED-S không chỉ do cố ý ăn kiêng. Rất nhiều trường hợp là vô tình: người tập đơn giản là không nhận ra mình cần ăn nhiều đến thế khi tăng giờ tập từ 4 lên 10 giờ mỗi tuần.
Dấu hiệu nhận biết
Dấu hiệu RED-S thường đến chậm và từng chút, nên dễ bị bỏ qua hoặc đổ cho "tập mệt". Bảng dưới gom các dấu hiệu theo nhóm; có vài dấu hiệu chưa có nghĩa là mắc, nhưng là lý do để đi khám.
| Nhóm | Dấu hiệu có thể gặp |
|---|---|
| Thành tích | Tập chăm mà không tiến, thậm chí thụt lùi; khó giữ cường độ; hồi phục chậm |
| Năng lượng, tâm trạng | Mệt dai dẳng, cáu gắt, khó tập trung, buồn chán, lo âu quanh chuyện ăn uống |
| Nội tiết ở nữ | Kinh nguyệt thưa, không đều, mất kinh — không phải dấu hiệu bình thường của VĐV |
| Nội tiết ở nam | Giảm ham muốn, giảm cương cứng buổi sáng |
| Xương | Gãy xương do mỏi (đau khu trú ở cẳng chân, bàn chân, hông tăng dần khi chạy) |
| Miễn dịch | Ốm vặt, cảm cúm liên tục, vết thương lâu lành |
| Cơ thể | Sụt cân không chủ ý, hay lạnh, chóng mặt khi đứng dậy, nhịp tim lúc nghỉ thấp bất thường kèm mệt |
| Tiêu hoá | Táo bón, đầy hơi, ăn ít mà vẫn thấy no |
Một lưu ý: nhịp tim nghỉ thấp ở người tập sức bền thường là bình thường. Chỉ đáng lo khi nó đi kèm mệt, chóng mặt, ngất hay các dấu hiệu khác ở trên.
Khi nào đi khám, khám ở đâu
Nên đi khám khi:
- Phụ nữ mất kinh từ ba tháng trở lên, hoặc kinh thưa rõ rệt sau khi tăng tập.
- Bị gãy xương do mỏi, hoặc đau xương khu trú tăng dần khi chạy, nhảy.
- Mệt dai dẳng nhiều tuần dù đã giảm tập.
- Sụt cân nhanh, hoặc người thân lo lắng về cách ăn uống của mình.
- Có suy nghĩ, hành vi xoay quanh việc hạn chế ăn, ăn rồi nôn, tập để "trả nợ" bữa ăn — đây có thể là rối loạn ăn uống, cần hỗ trợ chuyên môn sớm.
Cần đi cấp cứu hoặc gọi 115 khi: ngất, đau ngực, tim đập rất chậm hoặc loạn nhịp kèm chóng mặt, lú lẫn.
Ở Việt Nam, có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa hoặc nội khoa, khoa y học thể thao (một số bệnh viện lớn có), bác sĩ sản phụ khoa với nữ có rối loạn kinh nguyệt, bác sĩ chấn thương chỉnh hình với đau xương. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm và đo mật độ xương tuỳ trường hợp. Bài này không thay được việc khám; nó chỉ giúp nhận ra lúc cần khám.
Phòng ngừa: ăn theo tải tập, không chỉ theo cảm giác
- Tăng ăn khi tăng tập. Mỗi lần tăng giờ tập đáng kể (thêm một môn, chuyển sang tuần hai buổi), hãy rà lại xem mình có ăn thêm tương ứng không.
- Đừng để quá đói giữa hai buổi tập. Bữa ngay sau buổi tập và bữa phụ trước buổi kế tiếp là hai bữa dễ bỏ nhất (xem bài ăn uống tuần tập hai buổi).
- Không nhịn ăn để giảm cân thi đấu. Nếu thật sự cần giảm cân, làm chậm, ngoài mùa giải, có chuyên gia hướng dẫn.
- Theo dõi kinh nguyệt với VĐV nữ — đây là một "chỉ số sức khoẻ" quý, không phải chuyện riêng tư cần giấu huấn luyện viên.
- Tập sức mạnh và các bài chịu lực trong tuần, nhất là người tập chủ yếu bơi và đạp.
- Không dùng thực phẩm bổ sung để "chữa" khi chưa có chẩn đoán; thiếu năng lượng là thiếu bữa ăn, không phải thiếu một viên thuốc.
Người lớn quanh VĐV trẻ cần biết gì
Thiếu năng lượng ở tuổi thiếu niên đặc biệt đáng lo, vì đây là giai đoạn xây dựng khối xương cho cả đời. Phụ huynh, giáo viên thể dục, huấn luyện viên của các em tập ba môn, bơi, điền kinh phối hợp nên:
- Không bình luận cân nặng, vóc dáng của trẻ; không so sánh trẻ với bạn hay với "chuẩn" nào.
- Không thưởng phạt bằng ăn uống.
- Đảm bảo trẻ có bữa sáng và đồ ăn sau buổi tập.
- Để ý khi trẻ bỏ bữa, ăn rất ít, tập thêm ngoài giờ một cách ám ảnh, hay bé gái chưa có kinh ở tuổi lẽ ra đã có hoặc kinh đã có rồi mất — và đưa trẻ đi khám.
Với trẻ, mục tiêu của thể thao đa môn là vui vận động, an toàn và làm quen nhiều môn — không phải thành tích hay cân nặng.
Góc nhìn hôm nay: một cơ thể đủ ăn mới tập được nhiều môn
Ba môn và các môn phối hợp thường được quảng bá bằng hình ảnh thân hình săn chắc, gầy gọn. Điều ít được nói là phía sau những thân hình đó, VĐV giỏi ăn rất nhiều. Thay đổi lớn nhất của y học thể thao mười năm qua là nhìn nhận rằng thiếu năng lượng không phải chuyện của riêng VĐV nữ hay riêng môn thẩm mỹ, mà của bất kỳ ai tập nhiều. Muốn tìm hiểu thêm: tìm đọc tuyên bố đồng thuận của IOC về RED-S (bản 2023 là bản mới nhất tính tới 2025), hoặc tài liệu của các hiệp hội y học thể thao; còn nếu đang thấy mình trong bảng dấu hiệu ở trên, hãy đặt lịch khám trước khi đặt lịch giải tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
RED-S là gì?
RED-S là viết tắt của "thiếu năng lượng tương đối trong thể thao", khái niệm do IOC đưa ra năm 2014. Nó mô tả tình trạng ăn không đủ bù cho lượng tập, khiến cơ thể giảm các chức năng như nội tiết, xương, miễn dịch và làm thành tích đi xuống.
Mất kinh khi tập thể thao nhiều có bình thường không?
Không. Mất kinh hoặc kinh thưa do tập nhiều là dấu hiệu cơ thể đang thiếu năng lượng hoặc có vấn đề khác, có thể ảnh hưởng tới xương. Cần đi khám bác sĩ, không coi đó là dấu hiệu tập tốt.
Nam giới có bị thiếu năng lượng khi tập không?
Có. Nam giới tập nhiều môn mà ăn không đủ cũng có thể bị, với dấu hiệu như mệt dai dẳng, giảm ham muốn, gãy xương do mỏi, ốm vặt và thành tích sụt.
Thiếu năng lượng khác tập quá sức thế nào?
Tập quá sức là tải tập vượt khả năng hồi phục; thiếu năng lượng là ăn không đủ cho lượng tập. Hai tình trạng có triệu chứng giống nhau và hay đi cùng nhau, nên cần bác sĩ đánh giá.
Uống vitamin có phòng được RED-S không?
Không. Gốc của RED-S là thiếu năng lượng từ bữa ăn, nên cách phòng là ăn đủ theo lượng tập. Mọi thực phẩm bổ sung nên dùng theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
