Para triathlon là ba môn phối hợp dành cho người khuyết tật, thi ở cự ly sprint: bơi 750 m, đạp 20 km, chạy 5 km, và có mặt ở Paralympic từ Rio 2016. Người thi được chia hạng theo loại và mức độ khuyết tật: hạng dùng xe lăn đạp xe tay và chạy bằng xe lăn đua, các hạng đứng thi với hoặc không có chân tay giả, và hạng khiếm thị thi cùng một người dẫn đường. Luật cho phép dụng cụ và người hỗ trợ riêng, để cuộc đua đo đúng sức của người thi chứ không đo mức khuyết tật.
Para triathlon có gì khác ba môn thông thường
Về cấu trúc thì không khác: vẫn bơi, đạp, chạy liền một mạch, vẫn có hai lần chuyển tiếp, vẫn tính tổng thời gian. Khác biệt nằm ở ba chỗ:
- Phân hạng: người thi chỉ so với người cùng hạng, để cuộc đua công bằng.
- Dụng cụ thích nghi: xe đạp tay, xe lăn đua, xe đạp đôi, chân tay giả cho đạp và chạy.
- Người hỗ trợ: người dẫn đường cho người khiếm thị, người hỗ trợ ở khu chuyển tiếp (handler) cho một số hạng.
Cự ly sprint được chọn vì cân bằng giữa thử thách sức bền và khả năng tổ chức an toàn cho nhiều dạng khuyết tật. Ở các giải phong trào có hạng para, ban tổ chức có thể dùng cự ly ngắn hơn.
Các hạng thi đấu
| Hạng | Dành cho | Đạp xe bằng | Chạy bằng |
|---|---|---|---|
| PTWC | Người dùng xe lăn (tổn thương tuỷ sống, cụt hai chân và tương tự) | Xe đạp tay (handbike) nằm ngả | Xe lăn đua |
| PTS2 – PTS5 | Người thi đứng có khuyết tật vận động: cụt chi, yếu cơ, co cứng, hạn chế khớp | Xe đạp thường, có thể chỉnh sửa, có thể dùng chân tay giả | Chạy, có thể dùng chân giả, nạng |
| PTVI | Người khiếm thị | Xe đạp đôi (tandem), người dẫn đường ngồi trước | Chạy cùng người dẫn đường, nối bằng dây |
Ở các hạng đứng, số càng nhỏ thì mức ảnh hưởng tới vận động càng nặng: PTS2 là nặng nhất, PTS5 nhẹ nhất. Trong hạng PTWC và PTVI lại có các hạng con theo mức độ (ví dụ khiếm thị toàn phần và một phần). Để những người khác hạng con thi chung một cuộc đua công bằng, luật dùng xuất phát chênh giờ: nhóm có mức khuyết tật nặng hơn xuất phát trước một khoảng thời gian được tính sẵn, ai về đích trước thì thắng. Cách tính chênh lệch do World Triathlon xây dựng và điều chỉnh qua các mùa, nên tra luật hiện hành để biết con số.
Phân hạng được làm thế nào
Người thi không tự chọn hạng. Họ phải qua phân loại do chuyên gia được World Triathlon chỉ định thực hiện: đánh giá y tế và đánh giá chức năng (sức cơ, tầm vận động, chiều dài chi, thị lực). Có những dạng khuyết tật không đủ điều kiện tham gia hệ thống phân hạng quốc tế, dù người đó vẫn có thể thi ở giải phong trào.
Phân hạng có thể được xem lại theo thời gian, nhất là với người trẻ hoặc người có tình trạng thay đổi. Đây là phần gây tranh luận nhiều nhất của mọi môn thể thao người khuyết tật, vì ranh giới giữa hai hạng ảnh hưởng thẳng tới cơ hội huy chương.
Luật riêng ở từng chặng
Chặng bơi
Người thi PTWC thường xuất phát trong nước. Người thi hạng đứng có thể được phép bỏ chân giả trước khi xuống nước, rồi lấy lại ở khu chuyển tiếp. Người khiếm thị bơi cùng người dẫn đường, nối với nhau bằng một sợi dây ở đùi hoặc cổ chân, độ dài dây có giới hạn. Đồ bơi giữ nhiệt theo luật tương tự ba môn thông thường, tuỳ nhiệt độ nước.
Khu chuyển tiếp và người hỗ trợ
Đây là nơi para triathlon khác biệt rõ nhất. Một số người thi được phép có người hỗ trợ được ban tổ chức chấp thuận: giúp lên bờ, chuyển từ nước sang xe lăn, cởi đồ giữ nhiệt, lắp chân giả, giữ xe. Người hỗ trợ chỉ được làm những việc luật cho phép, không được đẩy người thi đi trên đường đua. Ở một số giải có khu "lên bờ" riêng gần mép nước, nơi người hỗ trợ đón người thi.
Chặng đạp
Người PTWC đạp xe tay, nằm ngả gần mặt đường, dùng sức tay và thân trên. Người PTVI đạp xe đôi với người dẫn đường ngồi trước điều khiển. Người hạng đứng dùng xe được chỉnh sửa phù hợp, ví dụ cần phanh và bộ đổi líp chuyển về một bên tay. Chuyện được hay không được núp gió, khoảng cách giữa các xe, theo luật hiện hành, mỗi giải công bố trong điều lệ.
Chặng chạy
Người PTWC chuyển sang xe lăn đua ba bánh, đẩy bằng tay. Người hạng đứng có thể chạy với chân giả chuyên dụng. Người khiếm thị chạy cùng người dẫn đường, nối bằng dây, người dẫn đường không được kéo hay đẩy, chỉ dẫn hướng.
Người dẫn đường: đồng đội vô hình
Với hạng PTVI, người dẫn đường phải cùng giới tính với người thi và không được là người thi para cùng giải. Họ phải bơi, đạp và chạy nhanh hơn nhịp người thi khá nhiều để còn sức điều khiển, nói chuyện, cảnh báo khúc cua và vật cản. Họ cũng phải tuân luật như người thi và có thể bị phạt nếu vi phạm. Khi người thi giành huy chương ở Paralympic, người dẫn đường cũng nhận huy chương.
Đây là kiểu phối hợp hai người mà không môn nào khác có: hai cơ thể phải đồng bộ qua ba môn, hai lần chuyển tiếp, và một chiếc xe đạp đôi. Một cặp tốt thường tập cùng nhau rất nhiều để biết nhịp thở, thói quen, cách phản ứng của nhau.
Para triathlon ở Paralympic
Para triathlon có mặt lần đầu ở Paralympic Rio 2016. Không phải kỳ nào cũng có đủ mọi hạng cho cả nam và nữ, vì số nội dung được phân bổ có giới hạn; ban tổ chức chọn hạng dựa trên số người thi trên thế giới và sự cân bằng nam nữ. Vì vậy có hạng xuất hiện ở kỳ này mà vắng ở kỳ khác, đôi khi các hạng con được gộp lại và dùng xuất phát chênh giờ.
Ngoài Paralympic, World Triathlon tổ chức chuỗi giải para và giải vô địch thế giới hằng năm, là nơi người thi tích điểm để giành suất.
Góc nhìn hôm nay: tham gia và hỗ trợ
- Người khuyết tật muốn thử: bắt đầu bằng việc hỏi bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia phục hồi chức năng xem cơ thể mình phù hợp với hoạt động nào, cường độ nào. Sau đó tìm câu lạc bộ thể thao người khuyết tật, câu lạc bộ ba môn có người từng hướng dẫn para. Không tự tập bơi ngoài trời một mình.
- Người muốn làm người dẫn đường: cần sức bền cao hơn người thi, kỹ năng đạp xe đôi và sự kiên nhẫn. Nhiều câu lạc bộ trên thế giới có chương trình ghép cặp.
- Ban tổ chức giải phong trào: hỏi ý kiến người khuyết tật trước khi mở hạng para; chuẩn bị lối lên bờ, lối đi trong khu chuyển tiếp, chỗ để xe lăn và người hỗ trợ.
- Người xem: theo dõi para triathlon trên kênh của World Triathlon và Ủy ban Paralympic Quốc tế; để ý khu chuyển tiếp, nơi kỹ năng và sự phối hợp lộ rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Para triathlon là gì?
Para triathlon là ba môn phối hợp dành cho người khuyết tật, gồm bơi 750 m, đạp 20 km và chạy 5 km. Người thi được chia hạng theo loại và mức độ khuyết tật, dùng dụng cụ thích nghi như xe đạp tay, xe lăn đua, xe đạp đôi, chân giả.
Para triathlon vào Paralympic năm nào?
Para triathlon có mặt lần đầu ở Paralympic Rio 2016. Số hạng thi ở mỗi kỳ có giới hạn, nên không phải kỳ nào cũng có đủ mọi hạng cho cả nam và nữ.
Người khiếm thị thi ba môn như thế nào?
Người khiếm thị thi cùng một người dẫn đường cùng giới tính. Khi bơi và chạy, hai người nối với nhau bằng dây; khi đạp, họ dùng xe đạp đôi, người dẫn đường ngồi trước. Người dẫn đường chỉ dẫn hướng, không được kéo hay đẩy.
PTWC trong para triathlon nghĩa là gì?
PTWC là hạng dành cho người dùng xe lăn. Họ bơi, rồi đạp bằng xe đạp tay nằm ngả, và hoàn thành chặng chạy bằng xe lăn đua. Ở khu chuyển tiếp, họ có thể được người hỗ trợ được chấp thuận giúp đỡ.
Xuất phát chênh giờ trong para triathlon là gì?
Khi các hạng con có mức khuyết tật khác nhau thi chung một cuộc đua, nhóm nặng hơn được xuất phát trước một khoảng thời gian tính sẵn. Nhờ vậy ai về đích trước là người thắng, người xem dễ theo dõi. Con số chênh lệch do World Triathlon quy định trong luật hiện hành.
