Không có vận động viên mười môn nào "hoàn hảo" ở mọi môn, vì các môn đòi hỏi những thể hình trái ngược nhau: môn ném thưởng cho người nặng, nhiều cơ; môn nhảy và 1.500 m thưởng cho người nhẹ; môn nước rút cần sợi cơ nhanh, môn bền cần sức bền ưa khí. Người thi mười môn giỏi nhất là người tìm được điểm cân bằng tốt nhất giữa các yêu cầu đó — và chấp nhận có môn yếu, miễn là không yếu tới mức mất trắng.
Mười môn kéo cơ thể về mười hướng
Thử hình dung người chuyên của từng môn đứng cạnh nhau: người đẩy tạ to lớn, nặng ký; người nhảy cao cao, mảnh, chân dài; người chạy 1.500 m gầy, nhẹ; người chạy 100 m vạm vỡ, cơ đùi nổi; người nhảy sào nhanh, khoẻ tay vai. Không cơ thể nào có thể là tất cả những người đó cùng lúc.
| Nhóm môn | Thể hình được thưởng | Thể hình bị phạt |
|---|---|---|
| Nước rút (100 m, 400 m, rào) | Cơ nhanh, sức mạnh chân lớn | Quá nặng, thiếu lực bật |
| Nhảy cao, nhảy xa | Cao, nhẹ, bật tốt | Nặng ký |
| Nhảy sào | Nhanh, khoẻ tay vai, không quá nặng | Quá nặng (cần sào cứng hơn) |
| Ném (tạ, đĩa, lao) | Nặng, sải tay dài, thân trên khoẻ | Nhẹ, ít cơ |
| 1.500 m | Nhẹ, sức bền ưa khí tốt | Nặng, nhiều cơ |
Nhìn bảng sẽ thấy mâu thuẫn lớn nhất là cân nặng: tăng cơ giúp ném xa hơn và chạy nước rút mạnh hơn, nhưng mỗi ký thêm vào là gánh nặng ở nhảy cao, nhảy sào và nhất là 1.500 m.
Điểm cân bằng mà người thi mười môn thường đứng
Vận động viên mười môn đỉnh cao thường cao hơn hẳn mặt bằng chung, vai rộng, cơ bắp rõ nhưng không đồ sộ như người ném chuyên nghiệp. Nhìn qua, họ giống người chạy 400 m hay chạy rào cỡ lớn hơn là giống bất kỳ ai khác.
Lý do: các môn tốc độ và nhảy chiếm số đông trong mười môn (100 m, 400 m, 110 m rào, nhảy xa, nhảy cao, nhảy sào), và bảng điểm thưởng các môn đó hậu hơn các môn ném. Một người nhanh, bật tốt, ném khá sẽ có tổng điểm cao hơn một người ném rất xa mà chạy chậm. Vì thế, nhóm "nhanh – bật" thường chiếm ưu thế ở đỉnh cao, còn nhóm "to – khoẻ" phải bù bằng việc không quá yếu ở các môn chạy.
Ngay cả kỷ lục gia cũng có môn yếu
Cách tốt nhất để thấy "không ai hoàn hảo" là nhìn bộ thành tích của những người giỏi nhất. Quy từng môn ra điểm theo bảng World Athletics:
- Trong 9.126 điểm kỷ lục thế giới của Kevin Mayer (Talence, 2018), chỉ ba môn vượt mốc 1.000 điểm; riêng 1.500 m chỉ khoảng 700 điểm.
- Trong 9.045 điểm của Ashton Eaton (Bắc Kinh, 2015), các môn chạy rất cao — 400 m vượt 1.000 điểm — nhưng ném đĩa và ném lao dưới 800 điểm.
Hai người đi hai con đường khác nhau tới cùng một vùng điểm: một người mạnh ném và nhảy sào hơn, một người mạnh tốc độ hơn. Cả hai đều có môn mà một người chuyên môn trung bình cũng vượt mặt. Đó không phải khuyết điểm mà là bản chất của môn thi. Cách quy thành tích ra điểm được giải thích ở danh mục tính điểm.
Thời gian tập: tài nguyên khan hiếm nhất
Thể hình chỉ là một nửa. Nửa kia là thời gian. Người chuyên nhảy sào dành mọi buổi tập cho nhảy sào; người mười môn phải chia cùng số giờ đó cho mười môn, cộng thêm sức mạnh, sức bền và hồi phục. Hệ quả:
- Ưu tiên môn đắt điểm và môn "cùng nhóm". Tập nước rút giúp cả 100 m, 400 m, rào, nhảy xa và đà nhảy sào. Một giờ chạy tốc độ có lợi cho năm, sáu môn; một giờ tập ném đĩa chỉ có lợi cho một.
- Tập môn yếu tới mức "không mất điểm nặng", thay vì cố biến nó thành môn mạnh. Với nhiều người, đó là 1.500 m: tập đủ để không sụp đổ, không hơn.
- Tránh chấn thương quan trọng hơn tập thêm. Mười môn nghĩa là mười kiểu tải lên cơ thể; chấn thương ở một chỗ (gân gót, vai, lưng dưới) có thể ảnh hưởng nhiều môn cùng lúc.
Sợi cơ nhanh và sức bền: mâu thuẫn bên trong
Về sinh lý, cơ thể có sợi cơ co nhanh (mạnh, bùng nổ, mau mỏi) và sợi cơ co chậm (bền, ít mỏi). Tỷ lệ hai loại này phần lớn do bẩm sinh, tập luyện thay đổi được một phần. Chín trong mười môn của mười môn cần sức bùng nổ; chỉ 1.500 m — và một phần 400 m — cần sức bền thật sự.
Đây là lý do 1.500 m là môn yếu phổ biến nhất của người thi mười môn: họ được "chọn lọc" bởi chín môn kia. Một người có sức bền bẩm sinh tuyệt vời nhưng thiếu tốc độ hầu như không bao giờ trở thành vận động viên mười môn đỉnh cao, vì 1.500 m không đủ điểm để bù cho chín môn.
Với người tập phong trào: hiểu thể hình mình để chọn thể thức
Nếu bạn muốn thử phối hợp ở câu lạc bộ, hãy nhìn thẳng vào thể hình và sở trường của mình:
- Nhanh, bật tốt, nhẹ người: bảy môn trong nhà, năm môn kiểu trong nhà, hay mười môn sẽ hợp — bạn có lợi ở phần lớn các môn.
- To khoẻ, ném tốt, chạy chậm: có thể thích năm môn ném của masters, hoặc chấp nhận mười môn với chiến lược "giữ điểm" ở các môn chạy.
- Bền, nhẹ, không bật: phối hợp điền kinh có lẽ không phải sân chơi tự nhiên nhất; các thể thức sức bền đa môn như duathlon, ba môn có thể hợp hơn.
Không có thể hình nào "không được phép" thi phối hợp. Chỉ là mỗi thể hình có một cách tiếp cận khác. Điều không nên làm là ép cân hay tăng cân nhanh để "hợp môn" — đó là đường tắt dẫn tới chấn thương và rối loạn ăn uống. Có ý định thay đổi thể trạng thì hỏi bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng thể thao.
Góc nhìn hôm nay: vẻ đẹp của sự không hoàn hảo
Người ta hay gọi nhà vô địch mười môn là "vận động viên toàn năng nhất", nhưng toàn năng không có nghĩa là giỏi nhất ở mọi thứ. Nó có nghĩa là không có lỗ hổng chết người. Đó cũng là bài học cho người tập: thay vì tiếc vì mình không giỏi môn nào, hãy nhìn tổng thể. Muốn xem sự đa dạng thể hình, hãy xem một giải tại Götzis — người cao gầy, người vạm vỡ đứng chung vạch xuất phát, và đôi khi người bạn nghĩ "không có cửa" lại đứng trên bục.
Câu hỏi thường gặp
Vận động viên mười môn có thể hình thế nào?
Thường cao, vai rộng, cơ bắp rõ nhưng không đồ sộ như người ném chuyên nghiệp — gần giống người chạy 400 m hay chạy rào cỡ lớn. Thể hình này cân bằng giữa tốc độ, sức bật và sức mạnh.
Vì sao không ai giỏi cả mười môn?
Các môn đòi hỏi thể hình trái ngược: ném cần nặng, nhảy và 1.500 m cần nhẹ; nước rút cần cơ nhanh, chạy bền cần sức bền. Thời gian tập cũng phải chia cho mười môn nên không thể đạt trình độ chuyên môn ở tất cả.
Môn yếu phổ biến nhất của người thi mười môn là gì?
Thường là 1.500 m, vì người thi mười môn được chọn lọc bởi chín môn cần sức bùng nổ. Ngay bộ thành tích kỷ lục thế giới cũng chỉ lấy khoảng 700 điểm ở 1.500 m.
Người to khoẻ, chạy chậm có thi mười môn được không?
Được, nhưng phải bù bằng điểm ném cao và không quá yếu ở các môn chạy. Bảng điểm thưởng các môn chạy nhảy hậu hơn môn ném, nên kiểu vận động viên này khó lên đỉnh hơn.
Có nên tăng hay giảm cân để thi phối hợp tốt hơn?
Không nên tự ép cân nhanh. Thay đổi thể trạng nên có bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao theo dõi, vì ép cân dễ dẫn tới chấn thương và rối loạn ăn uống.
