Trong mười môn và bảy môn, hai người bằng tổng điểm là chuyện hiếm nhưng có thể xảy ra, và luật World Athletics có mục riêng về xử lý trường hợp này. Các phiên bản luật trước đây phá thế hoà bằng cách xem ai có điểm cao hơn ở nhiều môn hơn, rồi tới ai có điểm cao nhất ở một môn bất kỳ; luật đã được rà sửa qua các năm, nên trước khi kết luận hãy đọc mục "Ties" trong phần thi phối hợp của bản luật hiện hành. Ở năm môn hiện đại, ba môn và hai môn Bắc Âu, thế hoà được giải quyết ngay tại vạch đích bằng ảnh đích.
Vì sao điểm hoà hiếm mà vẫn phải có luật
Tổng điểm mười môn thường quanh vài nghìn, mỗi môn làm tròn xuống thành số nguyên. Xác suất hai người trùng đúng tổng ở cùng một vị trí không cao, nhưng với hàng nghìn cuộc thi mỗi năm trên thế giới, chuyện trùng điểm chắc chắn xảy ra — nhất là ở giải phong trào đông người, nơi nhiều người có trình độ gần nhau. Khi trùng điểm ở vị trí trao huy chương, giành suất dự giải lớn hay lập danh sách đội tuyển, cần một quy tắc rõ ràng có sẵn từ trước.
Cách phá thế hoà kinh điển trong phối hợp điền kinh
Trong nhiều phiên bản luật của World Athletics (và tiền thân IAAF), quy tắc phá thế hoà cho thi phối hợp đi theo thứ tự:
- So từng môn: người có điểm cao hơn đối thủ ở nhiều môn hơn được xếp trên.
- Nếu vẫn hoà: người có điểm cao nhất ở một môn bất kỳ được xếp trên.
- Nếu vẫn hoà: xét tiếp điểm cao thứ hai, thứ ba… hoặc tuyên bố đồng hạng, tuỳ phiên bản luật.
Ý tưởng của bước 1 là thưởng cho sự toàn diện: hai người cùng tổng, ai "thắng" nhiều cuộc đối đầu từng môn hơn thì xếp trên. Bước 2 thì ngược lại, thưởng cho một đỉnh cao xuất sắc. Luật đã được sửa qua các năm, có phiên bản đơn giản hoá thành tuyên bố đồng hạng; vì vậy với giải chính thức, hãy dựa vào bản luật đang áp dụng chứ không dựa vào trí nhớ.
Ví dụ giả định: hai người cùng 7.500 điểm
Hai vận động viên X và Y cùng có 7.500 điểm mười môn. Điểm từng môn (giả định để minh hoạ):
| Môn | X | Y | Ai cao hơn |
|---|---|---|---|
| 100 m | 850 | 820 | X |
| Nhảy xa | 800 | 790 | X |
| Đẩy tạ | 700 | 760 | Y |
| Nhảy cao | 740 | 740 | Hoà |
| 400 m | 820 | 780 | X |
| 110 m rào | 830 | 800 | X |
| Ném đĩa | 650 | 720 | Y |
| Nhảy sào | 790 | 760 | X |
| Ném lao | 640 | 700 | Y |
| 1.500 m | 680 | 630 | X |
| Tổng | 7.500 | 7.500 |
Theo quy tắc kinh điển: X cao hơn ở 6 môn, Y cao hơn ở 3 môn, một môn hoà. X được xếp trên ngay ở bước 1. Nếu áp bước 2 (điểm cao nhất một môn), X cũng có 850 ở 100 m so với 800 cao nhất của Y. Ví dụ này cũng cho thấy hai bước có thể cho kết quả khác nhau trong trường hợp khác — một người thắng nhiều môn với cách biệt nhỏ, người kia có một môn rất cao.
Năm môn hiện đại: vạch đích quyết định
Năm môn phối hợp hiện đại kết thúc bằng laser run xuất phát chấp: tổng điểm ba phần đầu đã được đổi ra giờ xuất phát, và thứ tự về đích là thứ hạng. Hai người không thể "hoà" theo nghĩa điểm — nếu về sát nhau, ảnh đích phân định. Điểm hoà chỉ có thể xảy ra trước laser run: hai người cùng điểm thì xuất phát cùng lúc, và cuộc chạy giải quyết phần còn lại.
Ba môn và duathlon: thứ tự qua vạch
Ở giải ba môn đỉnh cao xuất phát cùng lúc, thứ hạng là thứ tự về đích, kể cả khi đồng hồ ghi cùng một giây. Trọng tài đích và ảnh đích xác định ai chạm vạch trước (thường tính theo phần thân người, theo luật hiện hành).
Một chi tiết đáng nhớ: luật World Triathlon không chấp nhận việc cố ý về đích cùng nhau để chia thứ hạng. Ở sự kiện thử Olympic Tokyo 2019, hai vận động viên nắm tay nhau qua vạch đích và bị truất quyền theo luật này. Tinh thần của luật: thể thao cần phân thắng thua thật, không dàn xếp.
Ở giải phong trào xếp theo chip time, hai người có thể trùng thời gian đến từng giây ở các nhóm tuổi khác nhau mà không ảnh hưởng gì. Nếu trùng ở cùng nhóm tuổi và cùng vị trí trao giải, ban tổ chức thường xét tới phần trăm giây hoặc ghi đồng hạng — điều lệ giải sẽ nói rõ.
Hai môn phối hợp Bắc Âu và biathlon rượt đuổi
Thể thức Gundersen và nội dung rượt đuổi của biathlon đều kết thúc bằng cuộc đua về đích, nên giống năm môn hiện đại: ảnh đích quyết định. Các cuộc nước rút sát nút ở hai môn này là chuyện thường gặp, và chênh lệch vài phân trên ảnh đích có thể là khác biệt giữa vàng và bạc.
Phân hạng đồng đội trong thi phối hợp
Ngoài thứ hạng cá nhân, nhiều giải phối hợp có xếp hạng đồng đội: cộng điểm (hoặc thời gian) của một số người tốt nhất mỗi đội. Cách tính cụ thể — bao nhiêu người được tính, xử lý thế nào khi một người bỏ cuộc — do điều lệ từng giải quy định. Thế hoà đồng đội cũng có quy tắc riêng trong điều lệ, thường dựa vào thành tích của người đứng cao nhất mỗi đội.
Bảng tóm tắt
| Thể thức | Kết quả tính bằng | Thế hoà giải quyết bằng |
|---|---|---|
| Mười môn, bảy môn, phối hợp trong nhà | Tổng điểm | Quy tắc "Ties" trong luật World Athletics hiện hành |
| Năm môn hiện đại | Thứ tự về đích laser run | Ảnh đích |
| Ba môn, duathlon (đỉnh cao) | Thứ tự về đích | Ảnh đích; cấm cố ý về cùng nhau |
| Ba môn, duathlon (phong trào) | Chip time | Theo điều lệ giải |
| Hai môn Bắc Âu (Gundersen) | Thứ tự về đích | Ảnh đích |
Góc nhìn hôm nay: ghi sẵn luật phá thế hoà vào điều lệ
Bài học thực tế cho người tổ chức giải đa môn ở trường hay câu lạc bộ: ghi rõ cách phá thế hoà vào điều lệ trước khi thi. Tranh cãi sau khi đã có kết quả bao giờ cũng khó giải quyết hơn. Với giải phối hợp điền kinh, có thể chép quy tắc từ luật World Athletics hiện hành; với giải tính thời gian, quy định có tính phần trăm giây hay không, và có ghi đồng hạng hay không. Với các em nhỏ, tốt nhất là không xếp hạng — chuyện phá thế hoà khi đó cũng không còn cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Hai người bằng điểm mười môn thì ai xếp trên?
Nhiều phiên bản luật World Athletics xếp trên người có điểm cao hơn đối thủ ở nhiều môn hơn, rồi tới người có điểm cao nhất ở một môn bất kỳ. Luật đã được sửa qua các năm, nên cần đọc mục "Ties" của bản luật hiện hành.
Năm môn hiện đại có hoà điểm không?
Kết quả cuối được quyết định bằng thứ tự về đích ở laser run xuất phát chấp, nên không có hoà điểm theo nghĩa thông thường. Về sát nhau thì ảnh đích phân định.
Trong ba môn, hai người về đích cùng giây thì sao?
Ở giải đỉnh cao, ảnh đích xác định ai chạm vạch trước. Cố ý về đích cùng nhau để chia thứ hạng bị cấm và có thể bị truất quyền.
Vì sao hai VĐV ba môn bị truất quyền khi nắm tay về đích?
Ở sự kiện thử Olympic Tokyo 2019, hai vận động viên nắm tay qua vạch đích và bị truất quyền theo luật World Triathlon cấm cố ý về đích cùng nhau. Luật muốn thứ hạng phải được phân định thật.
Giải phong trào nên xử lý điểm hoà thế nào?
Ghi rõ trong điều lệ trước khi thi: áp luật World Athletics cho phối hợp điền kinh, hoặc xét phần trăm giây, hoặc ghi đồng hạng cho giải tính thời gian. Quyết định sau khi có kết quả dễ gây tranh cãi.
