Hakone Ekiden là giải chạy tiếp sức đường trường của các đội sinh viên đại học vùng Kanto (Nhật Bản), gồm 10 chặng chạy trong hai ngày 2 và 3 tháng 1 mỗi năm, từ Tokyo lên vùng núi Hakone rồi quay về, tổng cộng khoảng 217 km. Giải có từ năm 1920 và là một trong những sự kiện thể thao được người Nhật theo dõi đông nhất dịp năm mới.
Điều làm Hakone khác mọi giải tiếp sức khác: nó là một cuộc đua nhiều chặng thật sự — ngày một và ngày hai cộng thời gian, ngày hai xuất phát lệch theo kết quả ngày một — và cả đội phải đưa một dải băng vải đi trọn 217 km.
Ekiden là gì và vì sao gọi là "ekiden"
"Ekiden" ghép từ hai chữ: eki là trạm, den là truyền. Tên gọi gợi lại hệ thống trạm dịch thời phong kiến Nhật Bản, nơi tin tức và hàng hoá được chuyền tay từ trạm này sang trạm khác dọc các con đường lớn. Trong ekiden, thứ được chuyền là tasuki — một dải băng vải đeo chéo qua vai. Người chạy chặng trước trao tasuki cho người chạy chặng sau ở trạm chuyển tiếp.
Khác tiếp sức trên sân điền kinh (gậy tiếp sức, cự ly ngắn), ekiden chạy trên đường phố, mỗi chặng dài cỡ vài km tới vài chục km. Ở Hakone, các chặng đều quanh mức khoảng 20 km — tức mỗi sinh viên chạy gần một nửa marathon, trên địa hình khác hẳn nhau.
Cung đường mười chặng: năm đi, năm về
Ngày 2/1, các đội xuất phát từ trung tâm Tokyo, chạy năm chặng dọc bờ biển rồi leo vào núi, về đích ngày một bên hồ Ashi ở Hakone. Ngày 3/1, đi ngược lại năm chặng để về Tokyo. Mỗi chặng có tính cách riêng:
| Phần đường | Ngày | Đặc điểm | Kiểu người chạy hợp |
|---|---|---|---|
| Chặng 1–4 | Ngày 1 (đi) | Đường phố, ven biển, gió biển mùa đông | Người có tốc độ, chịu được chạy cụm đông ở chặng 1 |
| Chặng 5 | Ngày 1 (đi) | Leo dốc dài vào núi Hakone, nhiệt độ giảm | Chuyên gia leo dốc, nhẹ cân, nhịp chân ngắn |
| Chặng 6 | Ngày 2 (về) | Xuống dốc dài, đường lạnh buổi sáng | Người chịu được va đập cơ đùi khi xuống dốc |
| Chặng 7–10 | Ngày 2 (về) | Đường bằng về Tokyo, chặng cuối vào trung tâm | Người bền, giữ nhịp đều khi mệt |
Chặng leo núi (chặng 5) và chặng xuống núi (chặng 6) là hai chặng khiến Hakone thành huyền thoại. Một đội có thể đang dẫn mà vẫn mất cả phút ở chặng leo nếu người chạy hụt sức; ngược lại, một chuyên gia leo dốc có thể vượt nhiều đội trong một chặng. Truyền thông Nhật hay gọi những người chạy chặng 5 xuất sắc bằng biệt danh kiểu "thần núi".
Cách tính kết quả: hai ngày, một bảng tổng
Hakone có ba bảng thành tích, đúng kiểu giải nhiều chặng:
- Thành tích ngày đi (chặng 1–5): đội nào về hồ Ashi sớm nhất được tính "vô địch ngày đi".
- Thành tích ngày về (chặng 6–10): tính riêng thời gian ngày thứ hai.
- Thành tích tổng: cộng hai ngày — đây là ngôi vô địch thật sự.
Xuất phát lệch giờ ở ngày thứ hai
Sáng 3/1, đội dẫn đầu ngày đi xuất phát trước, các đội sau xuất phát lệch đúng bằng khoảng cách thời gian của ngày đi. Cách này giúp cuộc đua ngày hai "nhìn thấy được": đội nào chạy trước trên đường là đội đang dẫn bảng tổng. Các đội bị bỏ quá xa thì xuất phát đồng loạt cùng lúc sau một mốc giờ định sẵn để cuộc đua không kéo quá dài; thời gian thật của họ vẫn được tính lại cho đúng trên bảng tổng.
Khi tasuki không tới kịp
Ở các trạm chuyển tiếp, nếu một đội tới quá chậm so với đội dẫn đầu, người chạy chặng sau phải xuất phát mà không chờ tasuki của đồng đội, mang một dải băng thay thế. Thời gian vẫn được tính đúng, nhưng với các đội, đây là nỗi đau lớn: dải băng đội mình không còn đi trọn cung đường. Những cảnh người chạy lảo đảo tới trạm, nhìn đồng đội vừa rời đi với dải băng khác, là khoảnh khắc khán giả Nhật nhớ mãi.
Suất "hạt giống" và vòng loại
Không phải trường nào cũng được chạy Hakone. Các đội đứng nhóm đầu bảng tổng năm nay được giữ suất cho năm sau (thường gọi là quyền "hạt giống"), các trường còn lại phải qua vòng loại tổ chức vào mùa thu, nơi cả đội chạy cùng một cuộc đua dài và cộng thời gian của nhóm người nhanh nhất. Số suất hạt giống và số suất vòng loại do ban tổ chức quy định và đã điều chỉnh qua các năm.
Vì thế Hakone có hai cuộc chiến cùng lúc: cuộc chiến ngôi vô địch ở đầu bảng và cuộc chiến giữ suất ở khoảng giữa bảng. Có những năm, đội đứng ngay dưới ranh giới suất hạt giống chỉ thua vài giây sau hơn 10 tiếng chạy — đúng cái khắc nghiệt của bảng cộng thời gian.
Lịch sử: từ 1920 tới sân khấu năm mới
Giải được tổ chức lần đầu năm 1920 với bốn trường đại học. Người thường được nhắc tới như một trong những người khởi xướng là Kanakuri Shisō, VĐV marathon Nhật từng dự Olympic Stockholm 1912; ngày nay giải thưởng dành cho VĐV xuất sắc nhất Hakone mang tên ông.
Hakone thành hiện tượng truyền hình khi được phát trực tiếp trọn vẹn cả hai ngày trên sóng toàn quốc, kéo dài suốt buổi sáng 2/1 và 3/1 — đúng lúc các gia đình Nhật quây quần dịp năm mới. Hai bên đường, khán giả đứng kín, nhiều người mang cờ của trường mình.
Vì sao một giải sinh viên lại lớn như vậy
- Thời điểm: rơi đúng dịp nghỉ năm mới, cả nước có thời gian xem.
- Tính đồng đội: một người hụt sức kéo cả đội xuống, khán giả gắn bó với cả tập thể chứ không chỉ một ngôi sao.
- Địa hình kịch tính: chặng núi tạo bất ngờ mỗi năm.
- Bản sắc trường: cựu sinh viên theo dõi trường mình như theo dõi đội bóng quê nhà.
Ảnh hưởng tới chạy đường dài của Nhật
Hakone là lý do Nhật có lớp VĐV chạy cự ly nửa marathon cực dày. Mỗi đội cần ít nhất mười người chạy tốt quãng 20 km, nên các trường tuyển và đào tạo người chạy bền với số lượng lớn. Sau khi ra trường, nhiều người tiếp tục chạy cho đội tuyển công ty trong hệ thống ekiden doanh nghiệp, có giải riêng ngày 1/1.
Cũng có tranh luận lâu năm trong giới chạy Nhật: Hakone quá lớn khiến sinh viên dồn sức cho cự ly khoảng 20 km mỗi chặng, chưa hẳn tốt cho mục tiêu marathon hay đường piste quốc tế. Đây là chuyện còn tranh cãi, không có đáp án chung.
Hakone dưới góc nhìn phối hợp
Hakone không phải giải đa môn — mười chặng đều là chạy. Nhưng nó là ví dụ đẹp nhất về tư duy cộng dồn, thứ mọi môn phối hợp đều cần:
- Mỗi chặng đòi một "chuyên môn" khác (tốc độ, leo dốc, xuống dốc, chạy một mình), giống như mười môn đòi những phẩm chất khác nhau.
- Huấn luyện viên xếp người vào chặng như xếp môn mạnh – môn yếu: người leo dốc giỏi vào chặng 5, người chạy cụm giỏi vào chặng 1.
- Một chặng thảm hoạ khó bù, giống một môn "mất trắng" trong mười môn.
Theo dõi Hakone từ Việt Nam
Người hâm mộ chạy bộ ở Việt Nam thường xem lại Hakone qua các bản tóm tắt, bảng kết quả và ghi chép của báo thể thao Nhật. Vài gợi ý để xem cho hiểu:
- Nhìn bảng tổng sau ngày đi và khoảng cách giữa các đội trước khi xem ngày về — vì xuất phát lệch, mọi pha vượt ở ngày về là đổi thứ hạng tổng thật.
- Theo dõi riêng chặng 5 và 6 — nơi thường quyết định cục diện.
- Để ý cuộc chiến quanh ranh giới suất hạt giống ở chặng 10 — thường kịch tính không kém ngôi đầu.
- Nếu tham khảo số liệu, dùng trang chính thức của giải hoặc của hiệp hội tổ chức; số chặng, cự ly từng chặng có lúc được điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Hakone Ekiden là gì?
Là giải chạy tiếp sức đường trường của các đội sinh viên đại học vùng Kanto, Nhật Bản. Giải gồm 10 chặng trong hai ngày 2 và 3 tháng 1, đi từ Tokyo lên Hakone rồi quay về, khoảng 217 km. Giải có từ năm 1920.
Hakone Ekiden có bao nhiêu chặng và dài bao nhiêu?
Hakone có 10 chặng, năm chặng ngày đi và năm chặng ngày về. Tổng cung đường khoảng 217 km, mỗi chặng quanh mức 20 km. Cự ly từng chặng có thể được điều chỉnh qua các năm.
Tasuki trong ekiden là gì?
Tasuki là dải băng vải đeo chéo qua vai, được chuyền từ người chạy chặng trước sang người chạy chặng sau. Nó đóng vai trò như gậy tiếp sức và là biểu tượng tinh thần của cả đội. Đội tới trạm quá chậm phải để người kế tiếp xuất phát với dải băng thay thế.
Vì sao Hakone Ekiden nổi tiếng ở Nhật?
Giải diễn ra đúng dịp nghỉ năm mới, được truyền hình trực tiếp trọn hai ngày và mang tính đồng đội rất cao. Chặng leo núi và xuống núi tạo kịch tính mỗi năm. Cựu sinh viên theo dõi trường mình như theo dõi đội bóng quê nhà.
Ngày thứ hai của Hakone xuất phát thế nào?
Các đội xuất phát lệch giờ theo khoảng cách thời gian của ngày đi, đội dẫn đầu đi trước. Nhờ vậy đội chạy trước trên đường là đội đang dẫn bảng tổng. Các đội bị bỏ quá xa xuất phát đồng loạt, thời gian được tính lại cho đúng.
